Waarschijnlijk zegt Diederik Stapel u niet veel. De man was hoogleraar sociale psychologie aan de Tilburgse universiteit. Enkele van zijn bevindingen waren dat carnivoren egoïstischer zijn dan vegetariërs en dat mensen die geloven in een geordende wereld, geneigd zijn om minder kritisch te denken. Mooi binnen de politiek correcte lijntjes. Ware het niet dat zijn onderzoek gebaseerd is op datavervalsing en dus wetenschapsfraude. De man verloor uiteindelijk zijn titel, maar het intellectuele kwaad was geschied. Nog steeds citeren onderzoekers uit zijn vervalste publicaties.
Geen advertenties meer?
Ingelogde abonnees steunen niet alleen een van de enige kritische en onafhankelijke media, maar zien ook geen vervelende advertenties. Abonneer je snel en eenvoudig en krijg meteen toegang tot vele duizenden exclusieve artikelen!
Maak hieronder je keuze voor het gewenste abonnement:
Liever ook op papier? Bekijk alle abonnementen!
Het doorlopend abonnement wordt automatisch verlengd voor steeds één maand.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een online abonnement van 3 maanden via een eenmalige betaling.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een eenmalige betaling en je zit een jaar goed.
Log hieronder in om dit bericht volledig te lezen. Ben je al ingelogd, kijk dan op je account of je nog een actief abonnement hebt.
Het is slechts één voorbeeld uit het boek ‘Sloppy science’ (of in het Nederlands vertaald als ‘slodderwetenschap’) van wetenschapsjournalist Stan van Pelt. Zelf is hij ook universitair geschoold, gepromoveerd in de neurowetenschappen en docent wetenschapscommunicatie, en dus ingewijd in de materie en goed geplaatst om de weeffouten in het huidige academische net op te sporen.
Europa’s triomf
Er is het populaire gezegde: ‘Er zijn kleine leugens, grote leugens en statistieken’. Een gezonde argwaan tegenover de wetenschap, of beter gezegd: de manipulatie ervan, leeft al eeuwenlang. Handige jongens en meisjes hebben altijd al een manier gevonden om onderzoeksresultaten naar hun hand te zetten. Dit doet tekort aan de oprechte inspanningen van academici om de wereld voor ons te ontsluiten. Vandaar dit lovenswaardige initiatief om de rotte appels uit de mand te vissen.
Verscheidene historici schrijven het Europese succesverhaal van de voorbije eeuwen toe aan de bloei van de wetenschap. Er is de empirische methode die zich onder Francis Bacon heeft ontwikkeld en van Karl Popper leerden we dan weer het belang van falsificatie. Elke stap dient logisch beredeneerd en via controleerbare bewijzen gestaafd te worden. Zo corrigeert en ontwikkelt de wetenschap zich. Bovendien plaatsen onderzoekers hun drang naar kennis boven eerzucht en persoonlijk gewin.
Waar het fout gaat
De lezer wordt snel uit deze utopie wakker geschud. Ook wetenschappers hebben hun tekortkomingen. Die kunnen leiden tot kleine slordigheden, maar ook grootschalige fraude. Naast de eeuwige ondeugden schetst het boek ook een wereld die aanmoedigt om buiten de morele lijntjes te kleuren. De opkomst van artificiële intelligentie heeft de neiging naar plagiaat niet bepaald ingetoomd. Er is de typische piramidestructuur aan universiteiten, die het moeilijk maakt om hogerop te geraken. De verschroeiende concurrentie moedigt aan om het aantal publicaties kunstmatig op te krikken of onderzoeken te manipuleren.
Zelfs wie wat vertrouwd is met de academische wereld, wordt verbaasd over het bestaan van malafide bedrijven die tegen betaling nepartikels schrijven of namaakcongressen organiseren die amper waar voor hun geld leveren.
Sloppy science
En dan is er natuurlijk de hoge financieringsnood in universitaire kringen, die sommigen in de armen van het bedrijfsleven duwt. Tegenover het nodige manna staat dat de tabakssector een gunstig rapport krijgt.
Stan van Pelt waarschuwt nog meer voor het gebrek aan disciplinerend vermogen in academische middens. Waarom duurt het zolang vooraleer wetenschappelijke tijdschriften onjuiste artikels schrappen? Waarom wordt het zogenaamde fraudedetectives zo moeilijk gemaakt om hun werk ten volle uit te oefenen?
Morele richting
De schrijver zou zijn titel als academicus onwaardig zijn als hij niet een batterij aan oplossingen voorhanden heeft om het vertrouwen te herstellen: concrete maatregelen zoals het openstellen van databanken en het aanmoedigen om onderzoek te herhalen om resultaten te dubbelchecken. En verder ook het loskomen van commerciële prikkels door het herwaarderen van vakbladen die in de schoot van de universitaire faculteiten kunnen ontstaan in plaats van beheerd te worden door commerciële uitgeverijen.
Ergens in het boek staat het volgende: “‘We staan op de schouders van reuzen’ moet weer het dogma worden, in plaats van ‘Champions League’. Met bescheidenheid is de wetenschap meer gebaat dan met borstklopperij.” Wetenschap blijft immers gevoelig voor menselijke en structurele gebreken. Eeuwen wetenschappelijke vooruitgang hebben geleerd dat de motor sterk genoeg is om ons voorbij onbekende horizonten te voeren. Minstens zo belangrijk is dat we als mens dit proces voldoende moreel blijven omkaderen. Van Goethes Faust over de filmkaskraker ‘The Terminator’ tot dit boek sijpelt die boodschap door.
Stan van Pelt, ‘Sloppy science’. 2025, Lebowski. 304 p. 24,99 euro. ISBN 9789048871131
Meer boekrecensies
