Wie de Poolse havenstad Gdańsk bezoekt, mag niet vergeten het Nationaal Museum te bezoeken. Net zoals in vele musea over de ganse wereld prijken ook daar Vlaamse meesters aan de muur. In het bijzonder vestigen we de aandacht op het schilderij ‘Het laatste oordeel’ van Hans Memling. De opdrachtgever Angelo Tani vertegenwoordigde in Brugge de Italiaanse bankiersfamilie De Medici. Het werk diende voor de kerk van Fiesole, maar het schip werd gekaapt door een Hanze-kapitein Paul Beneke die het meegriste naar zijn thuisstad.
Geen advertenties meer?
Ingelogde abonnees steunen niet alleen een van de enige kritische en onafhankelijke media, maar zien ook geen vervelende advertenties. Abonneer je snel en eenvoudig en krijg meteen toegang tot vele duizenden exclusieve artikelen!
Maak hieronder je keuze voor het gewenste abonnement:
Liever ook op papier? Bekijk alle abonnementen!
Het doorlopend abonnement wordt automatisch verlengd voor steeds één maand.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een online abonnement van 3 maanden via een eenmalige betaling.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een eenmalige betaling en je zit een jaar goed.
Log hieronder in om dit bericht volledig te lezen. Ben je al ingelogd, kijk dan op je account of je nog een actief abonnement hebt.
U kent de Zweedse professor geschiedenis Dick Harrison misschien nog van het boek ‘Gevallen grootmachten’ dat we vorig jaar hier hebben gerecenseerd. Hij voelt zich op zijn best wanneer hij onderwerpen in een brede context kan vastnemen. Begin er maar aan om de Dertigjarige Oorlog of de Germaanse volksverhuizingen bevattelijk aan de lezer uit te leggen. Dezelfde uitdaging geldt onverminderd voor zijn recentste werk dat hij in een veel ruimere dan de puur economische dimensie behandelt.
De Noord-Duitse kiemen
Wie Hanze zegt, denkt meteen aan nijverheid en vooral handel. Bepaalde historici beweren valselijk dat deze na de val van het West-Romeinse Rijk in een eeuwenlange winterslaap terechtkwam. Het boek begint met op te lijsten welke volkeren vooral via zee trachten geld te verdienen met de handel van allerhande goederen. De Friezen en Vikingen passeren de revue. Alsook de Duitsers. Spitante opmerking van de auteur: de Kerk was de morele verdediger van innovatie en handel. Meer zelfs, ze stimuleerde deze.
De Hanze
Een van de troeven van dit boek is dat de auteur de tijd neemt om de lezer een zekere achtergrond te geven. Dat is noodzakelijk om bepaalde politieke ontwikkelingen en militaire conflicten te doorgronden die de geschiedenis van de Hanze hebben beïnvloed. Zo schetst hij de historische contouren van het Heilig Roomse Rijk, nodig om de opgang van de stichtende steden in Noord-Duitsland te begrijpen. Het versnipperde politieke landschap noopte steden op diverse vlakken samen te werken.
Zeehandel
Met hun ligging aan belangrijke rivieren of aan de kust was zeevaart lang de goedkoopste en snelste vorm van transport. Evident dat de Noordzee mogelijkheden bood richting het Noorse Bergen, Londen en Brugge. Na de militaire expansie van de Duitse Orde richting het Balticum, kwam ook de Oostzee in beeld. U denkt spontaan aan Lübeck, Hamburg en Dresden. Maar ook Keulen, Maagdenburg en Reval (Tallinn) speelden een vooraanstaande rol in de Hanze. Het succes van de Hanze lag erin dat in de tijden van slechte infrastructuur, oorlogen en rivaliserende vorstelijke ambities een los verbond van vrije steden het bedrijfsleven en de financiële belangen van kooplieden daadwerkelijk kon beschermen.
Steden als Brugge en Venetië hadden nog meer pijlen op hun commerciële boog. Maar voor de ontwikkeling van bijvoorbeeld Holland is de Oostzeehandel een vergeten bladzijde uit de geschiedenis. De vitale invoer van graan zorgde ervoor dat men zich kon specialiseren in de productie van bijvoorbeeld zuivel, dat meer winstgevend was. Ook Engeland (wol) en Rusland (bont en hout) konden zich zo economisch ontplooien en zo de fundamenten te leggen voor hun latere politieke structuur.
De uiteindelijke neergang
Op termijn zou de Hanzeslang in zijn eigen staart bijten. De groeiende natiestaten zouden langzamerhand de strijd aangaan om het handelsmonopolie. De monarchen zaten steeds verlegen om geld en zagen met lede ogen aan hoe Duitse handelaars dankzij de hoge tolheffingen rijk werden. Geen wonder dat ze wel meer wilden dan enkele kruimels die van de rijkelijke tafel vielen. Niets nieuws onder de zon.
Ook onrechtstreeks werd het vrijhandelsverbond getroffen door de Honderdjarige Oorlog en de Dertigjarige Oorlog. De Hanze werd gedwongen kant te kiezen of zag haar route bedreigd door kapers. Niet verwonderlijk dat haar bloei gedijde bij politieke rust, militaire vrede en liefst geen te sterke overheden. Niet vies van een vleug chantage zette ze Brugge enkele malen onder druk om te plooien.
Maar in het spoor van de Habsburgers hielp de Hanze mee om het economisch zwaartepunt te verleggen naar Antwerpen. Onder leiding van de Duitse Heinrich Sudermann onderhandelde men en pokerde met de belangrijkste koningshuizen van Europa om de neergang van de Hanze te keren. Oorlog, religieuze verdeeldheid en concurrentie op financieel en commercieel vlak van de Fuggers zouden finaal de doodsteek geven. Wie na ruim vijfhonderd bladzijden het boek dichtklapt, blijft met een dubbel gevoel over. Alsof een nieuwe wereld is opengegaan en het (misschien onterechte) gevoel dat niemand hem nog iets dient te leren over de Hanze. Zonder meer een aanrader!
Dick Harrison, ‘De Hanze – opkomst en ondergang van een machtig handelsverbond’. 2025, Omniboek., 496 p., 39,99 euro. ISBN 9789401921060
Meer boekrecensies
