Het blijft koffiedik kijken wat de toekomst Iran zal brengen. De roep om troonpretendent Reza Pahlavi aan de macht te helpen, wordt groter en hij zou inderdaad een factor van betekenis kunnen zijn, alhoewel de rol die zijn familie in de recente geschiedenis van het land heeft gespeeld niet bepaald onbesproken is geweest. Dit jaar is het precies een eeuw geleden dat de Pahlavi-dynastie aan de macht kwam nadat Reza’s grootvader, Reza Sjah Pahlavi, Ahmad Sjah, de laatste heerser van de Qajar-dynastie, van de troon had gestoten.
Geen advertenties meer?
Ingelogde abonnees steunen niet alleen een van de enige kritische en onafhankelijke media, maar zien ook geen vervelende advertenties. Abonneer je snel en eenvoudig en krijg meteen toegang tot vele duizenden exclusieve artikelen!
Maak hieronder je keuze voor het gewenste abonnement:
Liever ook op papier? Bekijk alle abonnementen!
Het doorlopend abonnement wordt automatisch verlengd voor steeds één maand.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een online abonnement van 3 maanden via een eenmalige betaling.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een eenmalige betaling en je zit een jaar goed.
Log hieronder in om dit bericht volledig te lezen. Ben je al ingelogd, kijk dan op je account of je nog een actief abonnement hebt.
Iran kent een lange en erg bewogen geschiedenis die begint bij het Perzische Rijk. Onder legendarische heersers als Cyrus de Grote en Darius strekte het rijk zich uit van Anatolië tot aan de Indusvallei. In de vierde eeuw voor onze jaartelling wist Alexander de Grote echter de Perzen op de knieën te dwingen.
“Net als Atatürk streefde hij naar de secularisering van zijn land”
Na een hellenistische periode werd Perzië onderdeel van het Parthische Rijk en later van de Sassaniden en Byzantijnen, totdat in de zevende eeuw de op expansie beluste islamitische Arabieren in de regio aan de macht kwamen. Iran werd in de eeuwen die volgden aangevallen door de Mongolen en vocht oorlogen uit met Rusland. In het begin van de negentiende eeuw moest Perzië als gevolg van twee oorlogen met Rusland evenwel grote gebiedsdelen in het noorden, waaronder Oost-Georgië, Armenië, Dagestan en Azerbeidzjan aan Rusland, afstaan.
Samenwerking met het VK
Om een verdere expansie van de Russen tegen te gaan, ging Perzië een strategische alliantie aan met het Verenigd Koninkrijk. Zo verkreeg dat land diverse belangrijke commerciële belangen in Perzië. Alhoewel de betrekkingen met Rusland in de laatste helft van de negentiende eeuw niet echt harmonieus waren, neigde sjah Naser ed Din naar Rusland, wat onder meer leidde tot de oprichting van een Perzische Kozakkenbrigade.
“Hij bestreed het dragen van de chador en de hijab”
De onophoudelijke strijd om politieke, economische en militaire invloed in Centraal-Azië tussen de Russen en Britten leidde ertoe dat beide rivaliserende partijen nooit zouden tolereren dat een van hen Perzië zou annexeren. Beide grootmachten deden er dan ook alles aan om de Perzische staatskundige integriteit te behouden, en dit ondanks het feit dat het door en door corrupte regime van de sjah het land erg had verzwakt en financieel op de rand van het failliet had gebracht. Alleen de erg gulle leningen van zowel Russen als Britten beletten de desintegratie van het Perzische Rijk. Maar het was voor iedere objectieve waarnemer duidelijk dat de dagen van de Kadjaren-dynastie, die het land sinds 1796 streng autocratisch had geregeerd, waren geteld.
Kozakkenbrigade
De Eerste Wereldoorlog versnelde het desintegratieproces van de Kadjaren-dynastie. Een door Duitsland gesteund Ottomaans expeditielegertje lanceerde twee offensieven tegen Perzië, waardoor Rusland en het Verenigd Koninkrijk, die verenigd de strijd met Duitsland waren aangegaan, wel moesten samenwerken. Britse en Russische troepen trokken Perzië binnen om de Ottomanen een halt toe te roepen. De chaos van de bolsjewistische Oktoberrevolutie van 1917 maakte een einde aan de Russische militaire operaties in Perzië. De Britten stonden dus alleen met de Perzen aan het front en daar betaalden de Perzen na de oorlog een prijs voor.
In augustus 1920 wist Lord Curzon, de Britse minister van Buitenlandse Zaken, in de Anglo-Persian Agreement af te dwingen dat de Britten in Perzië naar olie mochten boren. In het najaar van 1920, in de nasleep van de Russische burgeroorlog, drongen bolsjewistische troepen Perzië binnen met de bedoeling er een satellietstaat van de Sovjets van te maken. Een van de eenheden die hun opmars probeerde te stuiten, was de Perzische Kozakkenbrigade die werd aangevoerd door Reza Khan. Deze boomlange officier was van lage afkomst, maar had zich, als een geboren leider, van gewoon soldaat opgewerkt trot brigadegeneraal. Hij bulkte van ambitie en was er – samen met veel van zijn collega-officieren – van overtuigd dat de sjah de controle over zijn land was kwijtgeraakt.
In februari 1921 stelde hij aan de Britten voor om de macht te grijpen om de orde in het land te herstellen en de bolsjewistische greep naar de macht af te wenden. De Britten die vooral geïnteresseerd waren in het veiligstellen van de export van aardolie naar het Westen, stemden vrijwel meteen in met zijn voorstel. Met een cavalerie-eenheid van zeshonderd ruiters en 18 machinegeweren reed hij de hoofdstad Teheran binnen, zette de premier af en stelde meteen een nieuwe aan. Reza Khan benoemde zichzelf tot minister van Oorlog en opperbevelhebber. Maar daar bleef het niet bij, want in 1923 werd hij premier en dwong hij Ahmad Sjah in ballingschap te gaan. Op 31 oktober 1925 riep het parlement hem officieel uit tot de nieuwe sjah. Ooit een gewone soldaat, was hij nu de Koning der Koningen, Schaduw van de Almachtige God, Middelpunt van het Heelal. Net als zijn idool Napoleon Bonaparte kroonde hij zichzelf op 25 april 1926 met een kroon die was gesierd met twee kilogram diamanten, goud, saffier en parels, en was hij in één klap de heerser over een van de grootste staten in Centraal-Azië.
Verwestering
De gehaaide Reza Khan wist dat hij alle mogelijke oppositie buitenspel diende te zetten. En bijgevolg werkte hij alle politici die hem mogelijk minder gunstig gezind waren ‘met zachte dwang’ buiten en zette hij alle opstandige krijgsheren aan de kant. De Britten lieten hem hierbij zijn gang gaan en hij slaagde er bovendien ook nog in, als de spreekwoordelijke kers op de al even spreekwoordelijke taart, om de steun te krijgen van de Amerikanen. Reza sjah Pahlavi had grootse plannen om het land dat hij officieel herdoopte tot Iran, te moderniseren. Geïnspireerd door de Turkse leider Mustafa Kemal Atatürk, verplichtte hij zijn onderdanen een achternaam te nemen en westerse kledij te dragen.
Net als Atatürk streefde hij naar de secularisering van zijn land, wat absoluut niet op applaus werd onthaald door de mollahs. Hij bestreed het dragen van de chador en de hijab, zette protesterende religieuze leiders aan de kant of wees ze uit, en beperkte de invloed van moslimscholen door het opzetten van een officieel onderwijsnetwerk. Hij hervormde het rechtssysteem en de ministerraad, en haalde buitenlandse technici naar het land om wegen, spoorlijnen, fabrieken, scholen en een universiteit te bouwen. Dat hij zich als een dictator gedroeg en dit niet alleen in de troonzaal, zetelend op zijn pauwentroon, maar ook thuis waar hij zich te buiten ging aan scheldpartijen en bovendien losse handjes bleek te hebben, liet de Britten koud. Maar dat hij in 1931 de rechten om het Iraanse luchtruim te gebruiken aan het Duitse Lufthansa gaf en niet aan het Britse Imperial Airways, of dat hij de Britten een jaar later dwong om hun lucratieve olieconcessie te herzien en 25 procent van hun oliewinsten met Iran te delen, vielen niet in goede aarde. En dan zwijg ik nog over zijn bewondering voor nazi-Duitsland die in 1941 door de Britten en de Sovjets werd aangegrepen om Iran binnen te vallen, hem van de macht te verwijderen en hem te vervangen door zijn zoon.
