Vlaams minister Melissa Depraetere (Vooruit) verdedigde voor de microfoon van de VRT een systeem dat het Vlaams Parlement beloofde af te schaffen en ook afschafte. Ze beweerde dat de zetel in de Kamer van Vooruit is en niet van de verkozen volksvertegenwoordiger.
Geen advertenties meer?
Ingelogde abonnees steunen niet alleen een van de enige kritische en onafhankelijke media, maar zien ook geen vervelende advertenties. Abonneer je snel en eenvoudig en krijg meteen toegang tot vele duizenden exclusieve artikelen!
Maak hieronder je keuze voor het gewenste abonnement:
Liever ook op papier? Bekijk alle abonnementen!
Het doorlopend abonnement wordt automatisch verlengd voor steeds één maand.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een online abonnement van 3 maanden via een eenmalige betaling.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een eenmalige betaling en je zit een jaar goed.
Log hieronder in om dit bericht volledig te lezen. Ben je al ingelogd, kijk dan op je account of je nog een actief abonnement hebt.
Depraetere deed die uitspraak om haar partij en haar voorzitter te verdedigen in de koehandel rond het postje van Jinnih Beels. Ondertussen is CD&V bereid om zowat alles te doen om toch maar een vinger in de pap te krijgen bij de omgevingsvergunningen voor landbouwers in de provincie Antwerpen. Dus voor het postje van Beels.
Koehandel in de provincie
De koehandel zeer kort samengevat (en u zal met toenemende verbazing merken dat de landbouw of het platteland in dit hele verhaal nooit ver weg is). Vlaams parlementslid en partijvoorzitter Conner Rousseau (Vooruit) laat het Vlaams Parlement een aanpassing van een decreet stemmen om Jinnih Beels te kunnen afzetten als provinciaal gedeputeerde. Wetgeving op maat dus, voor een politieke afrekening binnen één partij.
Hij verwierf daarvoor de steun van de Vlaamse coalitiepartners van Vooruit, namelijk de N-VA en CD&V. Als prijs gaat het begeerde postje van gedeputeerde naar een CD&V’er. Dat zijn de beruchte veertig zilverlingen van Judas.
Het concrete gevolg is bizar. Vooruit, die samen met de N-VA de meerderheid vormt in de provincie Antwerpen, verliest hierdoor haar enige lid in de deputatie. Pikant detail daarbij is dat de N-VA na de verkiezingen van oktober 2024 net CD&V inruilde voor Vooruit. De facto wordt dat teruggedraaid, al blijven de meerderheden in de provincieraad dezelfde.
Jinnih Beels werd immers als gedeputeerde aangeduid binnen het bestuursakkoord van de N-VA en Vooruit. Ze kreeg de beleidsprioriteiten rond klimaat, landbouw en mobiliteit: de kinderboerderij en het verkeerspark, maar ook de omgevingsvergunningen voor landbouwers. Op dat laatste aasde CD&V natuurlijk, omwille van de plattelandskiezers.
Dat zeer onverkwikkelijke schouwspel riep natuurlijk veel vragen en kritiek op. Niet in het minst over de particratie.
Omdat het samenviel met de septemberverklaring in het Vlaams Parlement, waren de pers en alle Vlaamse politici verzameld. Tijdens de rechtstreekse uitzending duwde een VRT-journaliste Depraetere een microfoon onder de neus.
“Dus we hebben een beetje geholpen”
In die uitzending van Villa Politica zei Depraetere iets heel opmerkelijks: “Jinnih Beels heeft vaak gezegd dat ze af wou van de partij. Dus we hebben een beetje geholpen en de keuze voor haar gemaakt. Als je voor een partij bent verkozen, moet je die ideeën verdedigen. Doe je dat niet, moet je misschien plaats afstaan.”
De VRT pakte fier uit met die quote op sociale media. Bijna triomfantelijk. Het pijnlijke daaraan was dat de VRT zelfs niet doorhad hoe opmerkelijk die uitspraak wel was.
Want wat Depraetere zei, gaat regelrecht in tegen de nieuwe Vlaamse regelgeving. Zelfs tegen de nieuwe regelgeving in het Europees Parlement. Toegegeven, wat Depraetere zei, blijkt wel de praktijk zoals die in België door de particratie is ontstaan.
Niet de partij is verkozen, maar de volksvertegenwoordiger. Wist Melissa dat niet? Of verdedigde ze hier de particratie, en dan vooral de visie dat verkozenen enkel marionetten van de partijtop zijn? Verdedigde ze de particratie als gevolg van lijststemmen en opvolgers?
Hoe de lijststem werkt
Dat vergt een woordje uitleg. Het Belgische systeem voor de verkiezing van de Kamer van Volksvertegenwoordigers is een combinatie van evenredige vertegenwoordiging en een beperkte kandidatenkeuze. Het is de Kamer van ‘volksvertegenwoordigers’.
In de praktijk bepaalt de kiezer eerst hoeveel zetels een partij krijgt. Die kiezer heeft vervolgens slechts gedeeltelijke controle over welke personen die zetels innemen. De partij bepaalt de lijst en de rangorde. De kiezer kan die rangorde met voorkeurstemmen corrigeren, maar niet volledig ongedaan maken.
De lijststem bepaalt dus niet alleen hoeveel zetels de partij krijgt. In het federale systeem van 2024 had zij ook nog een gedeeltelijk effect op de volgorde waarin kandidaten verkozen werden. Daarom kon een kandidaat met meer voorkeurstemmen toch achter een hoger geplaatste kandidaat eindigen.
Waarom volstaan voorkeurstemmen niet automatisch? Omdat voorkeurstemmen in het huidige federale systeem geen eenvoudige rangschikkingsstemmen zijn. De procedure is zo dat de lijst een bepaald aantal zetels krijgt. Daarna wordt het verkiesbaarheidscijfer berekend. De kandidaten die dat cijfer met voorkeurstemmen behalen, worden aangewezen. De kandidaten die het niet halen, kunnen met de gedeeltelijk overdraagbare lijststemmen worden aangevuld volgens de lijstvolgorde.
Een voorkeurstem is dus vooral krachtig wanneer zij de kandidaat boven het verkiesbaarheidscijfer brengt. Onder die drempel kan de lijstvolgorde opnieuw doorslaggevend zijn.
Voorbeeld
Misschien zegt een voorbeeld meer? Stel dat partij X drie zetels behaalt. Kandidaat A staat eerste en heeft 8.000 voorkeurstemmen. Kandidaat B staat vijfde en heeft 10.000 voorkeurstemmen. Het verkiesbaarheidscijfer bedraagt 15.000. Geen van beiden haalt dat cijfer dus op eigen kracht.
De persoonlijke score van B is hoger, maar B is niet automatisch verkozen. De beschikbare lijststemmen worden eerst volgens de lijstvolgorde gebruikt om kandidaten aan te vullen. A kan daardoor vóór B eindigen. Dat lijkt contra-intuïtief, maar het is precies het gevolg van het gemengde systeem. De voorkeurstemmen zijn geen volledige veto’s tegen de lijstvolgorde. Juist dat is zowel gevolg als oorzaak van de particratie.
Bij Jinnih Beels waren de 26.666 voorkeurstemmen dus niet genoeg voor het verkiesbaarheidscijfer in de Kamer, maar de ruim 9.000 stemmen voor de provincieraad waren dat dan weer wel in haar kieskring van de provincie. Ze zat door de lijstvolgorde sowieso gebeiteld.
Een systeem op zijn retour
Het verhaaltje in de media en bij de politieke partijen is dat de kiezer stemt voor een partij en haar programma, en pas daarna binnen die partij aan personen zijn voorkeur geeft. Het systeem moet daarom volgens de klassieke logica ook een manier hebben om die algemene partijstem over de kandidaten te verdelen. Dat gebeurt via de lijstvolgorde.
Alleen behoort dat stilaan tot het verleden. Bij de volgende lokale verkiezingen in Vlaanderen (voor gemeente en provincie) is de lijststem al geneutraliseerd. Zij telt daar nog mee voor de partij, maar niet meer om kandidaten volgens hun lijstplaats aan te vullen. De verkozenen worden er gerangschikt volgens hun voorkeurstemmen.
Voor de federale en Europese verkiezingen is een gelijkaardige hervorming aangekondigd en in 2025-2026 verder voorbereid. Al is het de afgelopen maanden wel zeer stil. De federale regering heeft een wetsontwerp ingediend om het ‘devolutieve effect van de lijststem’ af te schaffen.
Het ontwerp werd op 17 juli 2026 bij de Kamer ingediend en betreft de verkiezing van de Kamer en het Europees Parlement. Het wetsontwerp bepaalt dat de wet in werking zou treden op 1 januari 2029, het jaar van de volgende verkiezingen. Het doel is dat de lijststem nog wel bepaalt hoeveel zetels een partij behaalt, maar niet langer welke personen die zetels innemen.
Een reddingsboei
Die discussie is voorbij. Enkel Vooruit en Groen waren tegen het afschaffen van de lijststem in Vlaanderen. Voor de verkiezing van het Vlaams Parlement zelf is de lijststem nog altijd niet afgeschaft.
Tom Ongena (Anders) zei daar destijds over: “De lijststem blijft een reddingsboei voor kandidaten die door hun partij in een comfortabele positie worden gezet, ongeacht hun draagvlak bij de kiezer. Dit staat haaks op een moderne democratie, waarin elke stem evenveel moet wegen en waarin engagement en overtuigingskracht worden beloond.”
De zieke kabinetschef die de afgelopen dagen per ambulance moest worden afgevoerd, was voordien Vlaams parlementslid. Als parlementslid zei Kris Verduyckt (Vooruit): “We zullen gesprekken aangaan, maar in onze statuten staat dat er altijd iemand nieuw in de top drie van de lijst [moet] staan. Daar zien we de lijststem liever niet verdwijnen.”
Een andere drogreden die hij (als verkozene dankzij de lijststem) opdiste, was: “Onderzoek toont bovendien aan [dat] mensen uit landelijke gebieden het vaak moeilijker hebben om in het parlement te komen.”
Vooruit als de grote plattelandspartij. Zozeer zelfs dat de partij de omgevingsvergunningen gratis aan CD&V schenkt om een van haar eigen verkozenen te straffen.
