Mevrouw de pro-vicerector/mijnheer de ere-vicerector, beste collega’s,
En vooral natuurlijk beste studenten, familie en vrienden van onze studenten,

Van harte welkom op deze heuglijke dag in dit grote auditorium waar de meesten onder jullie – studenten – hun eerste lessen kregen, alsof het gisteren was.

Samen met het professorenkorps en het andere onderwijzende personeel hier verzameld, ben ik heel blij en trots jullie straks gediplomeerd en wel te kunnen afleveren aan de maatschappij die jullie kennis en cultuur, meertaligheid, argumentatiekracht en kritische zin meer dan ooit nodig heeft én naar waarde zal blijven schatten. Dat durf ik althans denken.

Een speciaal woord aan de grootouders. Van míjn opa heb ik een belangrijk boek geërfd dat hij op zeer hoge leeftijd – hij werd net geen honderd jaar – herlezen heeft: The Open Society and its Enemies van de joods-Oostenrijkse filosoof Karl Popper, voor het eerst gepubliceerd in twee delen in 1945. Popper en mijn opa waren generatiegenoten – geboren in het prille begin van de twintigste eeuw, jonge veertigers in 1945.

Mijn opa was een lezer, hij las Engelse, Franse, Duitse literatuur in de oorspronkelijke taal, om zijn geest te trainen en wakker te houden. Een autodidact van eenvoudige komaf, met een grote bibliotheek en een encyclopedisch geheugen – tot Alzheimer toesloeg. Mijn grootouders hadden in hun tijd niet de kans gekregen naar de universiteit te gaan, maar konden die wel aan hun oudste dochter geven, mijn tante. In ons gezin waren mijn zus en ik eerstegeneratiestudenten. Het diepe respect voor de universiteit en haar professoren dat in mijn familie zat, is op mijn studietraject en in mijn verdere academische carrière altijd een grote steun geweest. De trots van mijn ouders en grootouders op de universitaire prestaties van mij en mijn zus, zie ik hier vandaag ook op jullie gezichten blinken. Het is die glans die van een proclamatie zo’n onvergelijkelijk fijn en feestelijk ritueel maakt.

Helaas ligt de universiteit, en meer specifiek humanities-faculteiten als de onze, 40 jaar na mijn glansrijk afstuderen in de Blandijn, zwaar onder vuur. Die door en door anti-academische strijd, aangevuurd door extreemrechts, is in de VS in tijden van Trump al jaren aan de gang, met het DEI-beleid – diversity, equity, inclusion – als voornaamste doelwit. Diversiteit, gelijkwaardigheid, inclusie: het zijn de waarden die de universiteit van de 21ste eeuw toegankelijker moeten maken voor iedereen, ongeacht klasse, kleur, gender, etniciteit, religie of beperking. Een beleid dat in feite slechts de voortzetting is – met andere accenten – van de naoorlogse democratisering van het hoger onderwijs waar ook ik een product van ben, op het kruispunt van klasse en gender.

De inclusieve universiteit is een belangrijke pijler van de open society in de betekenis die Karl Popper daar in 1945 aan hechtte. Popper schetste in zijn au fond liberaal betoog een alternatief voor de totalitaire regimes van zíjn tijd, nationalistisch en fascistisch dan wel communistisch. Zijn visie was principieel democratisch. Maar hij stipte heel precies ook het gevaar van de open society aan: de paradox van de intolerantie. ‘Onbegrensde tolerantie leidt uiteindelijk tot het verdwijnen van tolerantie’, schreef hij. ‘Als we ongelimiteerd tolerant zijn, zelfs tegenover hen die intolerant zijn, als we niet bereid zijn een tolerante samenleving te verdedigen tegen de aanvallen van de intoleranten, dan zullen de toleranten te gronde gaan – en met hen de tolerantie’. Popper riep op de vijanden van de open society te bestrijden met rationele argumenten en ze ‘met behulp van de publieke opinie in toom te houden’.

Helaas, tweede keer helaas al vandaag, is de publieke opinie dezer dagen, opgepookt door de algoritmes van sociale media, àmper nog in toom te houden. Rationele argumenten worden bovendien selectief geframed, verdraaid en uit context gehaald. Hoe zou Popper zich ten opzichte van onze gepolariseerde publieke opinie positioneren? In zijn optiek was het onderdrukken van intolerante denkbeelden principieel onverstandig, maar hij vond wel dat de open society – in naam van de tolerantie – het recht moest claimen de intoleranten niet te tolereren. ‘Elke beweging die intolerantie predikt, stelt zichzelf buiten de wet’, zo schreef hij. ‘Het is de rechtsstaat die de grenzen van de tolerantie bepaalt’, om de open society te beschermen tegen haar vijanden, ‘zelfs met geweld’.

Beste studenten, beste familie en vrienden van onze studenten, beste collega’s, in een faculteit Letteren en Wijsbegeerte reflecteren we liever in onze ivoren toren over deze vraagstukken dan dat we er middenin zitten. Helaas, driewerf helaas (en gelukkig voor het laatst op deze heuglijke dag) zijn we deze zomer zoals jullie weten tegen wil en dank in het brandpunt van de internationale cultuuroorlog terecht gekomen.

Met onze woorden en waarden als enige wapens.

Woorden en waarden als enige wapens: laat onderzoek van taal en beeldtaal nu net een belangrijk bindteken zijn tussen de vele opleidingen en disciplines die onze faculteit rijk is. Onze kennis en kunde is op het kritisch begrijpen en analyseren van taal, discours en retoriek gebaseerd en daarin schuilt voor een deel onze maatschappelijke rol. We mogen dus ook niet zwijgen als we vaststellen hoe taal en retoriek gemanipuleerd worden. Hoe woorden als ‘woke’ of ‘politiek correct’ of ‘deugdpronken’ gebruikt worden om kritische stemmen in een hoek te duwen en het zwijgen op te leggen. Hoe een waarde als ‘academische vrijheid’ misbruikt wordt om de deur open te zetten voor pseudowetenschap.

Beste studenten, ook en misschien vooral op een heuglijke dag als een proclamatie mogen we niet zwijgen. Wij zijn het aan onszelf verplicht om vanuit onze kennis van het verleden en van andere talen en culturen, in tijden van polarisatie te proberen begrijpen waarom racisme opnieuw zo virulent is geworden en rationele argumenten gebruiken tegen de intolerantie van de extremen, zoals Popper al stelde. Context en nuance bieden, dàt is de missie van àlle opleidingen Letteren en Wijsbegeerte.

Voor mij past in onze missie als humanities-faculteit ook een zelf geschreven originele en authentieke masterproef. Met AI hoogstens als een handige tool. Verantwoord gebruik van AI vooronderstelt immers een grote kennis en kunde en kritische zin die je volgens mijn bescheiden mening alleen kan verwerven door héél veel te lezen en te schrijven.

We zetten binnen alle opleidingen van onze faculteit hard in op ‘digital humanities’ en zijn ook bijzonder trots op een bloeiende afdeling Taaltechnologie, die echt wel in het hart zit van de AI-revolutie vandaag. Het zijn de kenners en experten van de digitale tools en de LLM die ons de weg terugwijzen naar wat ons mens maakt: taal, cultuur, kritisch denken. Wij lopen als faculteit LW niet weg van de mogelijkheden van de technologie, natuurlijk niet, maar hebben wel oog voor de beperkingen ervan en vooral: we plaatsen de mens centraal, de mens die de controle behoudt en aan de knoppen van de technologie blijft zitten. Onze experten in de taaltechnologie kennen maar al te goed het verschil tussen artificiële en échte intelligentie en dus ook de problemen die voortkomen uit het blind omarmen van je chatbot.

Het omarmen van AI aan onze universiteiten mag niet leiden tot het verarmen van onze taal en taligheid, en de moeite die het kost om iets goed te leren en te genieten van dat leren zelf. Met aandacht, toewijding en liefde voor je vak. Zoals mijn grootvader zijn geest trainde door veel te lezen in verschillende talen, wil ik dat mijn kleinkinderen ook goed leren lezen en schrijven, zelf durven denken en hun eigen verbeelding en creativiteit volop kunnen ontwikkelen en hun papers niet uitbesteden aan technologie. Dat mag naïef klinken, maar mij interesseert als prof en evaluator geen AI-gegenereerde output, mij interesseert hoe mijn student in de worsteling met originele bronnen en literatuur een eigen stem vindt.

Zoals Roos Jonckheere haar eigen stem gevonden heeft dankzij haar opleiding. Roos studeert vandaag niet alleen af in de EduMa Taal- en Letterkunde, maar verzorgt straks ook het muzikale intermezzo. Haar inspiratie haalt ze uit literatuur en Taylor Swift. Dankzij het vak English Literature: Taylor’s Version schreef ze haar eigen nummer Ode. We zijn heel blij haar op deze plechtigheid te mogen verwelkomen als jullie generatiegenote en fantastische muzikante.

Luisteren naar de stem van onze studenten is inderdaad luisteren naar de stem van een nieuwe generatie, een generatie die vaak wordt afgeschilderd als apolitiek en gericht op het eigen ik. Een generatie geboren in de gepolariseerde wereld van na de aanslagen van 11 september 2001, economisch belast met de gevolgen van de financiële crisis van 2008 en ecologisch in de greep van klimaatcatastrofes die elkaar in snel tempo opvolgen. De pandemie verstoorde jullie normale leven al in de middelbare school en ook de eerste jaren hier aan de universiteit waren erdoor getekend. Een generatie die is opgegroeid in een ervaringsruimte met een sombere verwachtingshorizon heeft niettemin de doom & gloom achter zich gelaten en een nieuwe sociale beweging opgebouwd uit hoop. Hoop op vrede, duurzame ontwikkeling, internationale solidariteit en intergenerationele gerechtigheid. Die sociale beweging tekent zich wereldwijd af aan tal van universiteiten. Meerstemmig en divers, vanuit verschillende beweegredenen en inspiratiebronnen, die zich niet per se in activisme uiten of hoeven te uiten. Engagement kan heel verschillende vormen aannemen, van Students against Cofnas tot het wippen van tegels en het ontharden van de Blandijn.

Ik betrek in mijn hulde dan ook graag al onze stuvers (studentenvertegenwoordigers) en dank hen van harte voor hun onverdroten engagement voor de faculteit in het algemeen en hun opleiding in het bijzonder. Onze stuvers krijgen straks behalve hun diploma ook een certificaat uitgereikt dat ze bij sollicitaties kunnen gebruiken.

Beste studenten, alumni van onze faculteit: de maatschappelijke uitdagingen waar we voor staan vereisen constante bijscholing en nascholing. Onze universiteit zet daarom sterk in op levenslang leren en heeft daartoe samen met de VUB en UA enkele jaren geleden de Nova Academy in het leven geroepen, recent versterkt met zeven hogescholen in onze grootsteden.

Onze eigen faculteit richtte de Humanities Academie op. Een diploma is geen eindpunt, maar de start van je leertraject als professional. Bekijk dus op de website van de HA! de opleidingen over tal van relevante thema’s, van artificiële intelligentie in de klas tot genderinclusief communiceren, van onze postgraduaatsopleiding Erfgoed en samenleving tot microcredentials over bibliotherapie en CLIL (Content and Language Integrated Learning).

De meeste opleidingen worden aangeboden in onze geliefde faculteitsbibliotheek aan de Rozier, ankerplek van onze alumniwerking én van UGent Leest, waar je ook als alumni kan inschrijven voor boeiende leesclubs van en met geliefde professoren. We organiseren daarnaast uitstappen en nocturnes op plekken waar onze alumni werkzaam zijn: dit najaar zijn dat het Huis van Alijn (expo C’est Party), het MSK, waar dra de tentoonstelling rond Jenny Montigny opent en ons ‘eigen’ Centrum Vandenhove met een prachtige collectiepresentatie. Registreer je op Infinitum, het UGent-alumniplatform en je ontvangt onze maandelijkse alumninieuwsbrief boordevol activiteiten en nieuws uit onze groeiende community. Hou ook de socials van de faculteit in het oog, waar we nieuwe initiatieven zullen lanceren, zoals een podcast met als werktitel ‘Stemmen uit de Blandijn’ (van jonge doctores, emeriti, bekende alumni).

We gaan inderdaad prat op die Bekende Alumni en stellen er elk jaar eentje aan om aan de slag te gaan met onze studenten en onderzoekers. Dit jaar is dat de gelauwerde auteur Charlotte Van den Broeck, master Engelse en Duitse Letterkunde. Zij zal als writer in residence rond ecofeminisme werken met onze studenten Letterkunde.

Op donderdag 1 oktober geeft Charlotte haar openingslezing in de Belvedère van de Boekentoren, met als titel: Echt, niet-echt, net echt. Ondertitel: Over ontembare verhalen, vrouwelijk verzet en monsters. Een pleidooi voor ontembare, hybride verhalen waarin scheppingskracht en vertelplezier een daad van creatief verzet vormen. De mooiste plek van Gent is bijna volzet, boek dus snel een plaatsje.

Voor wie er niet bij kan zijn, citeer ik graag een beklijvende passage uit Charlotte’s bekroonde werk Een vlam Tasmaanse tijgers (2024). Het gaat over de macht van woorden en het zorgvuldig formuleren daarvan:

‘Een miljoen soorten worden momenteel met uitsterven bedreigd (…) Het gevaar van je iets proberen voor te stellen in de toekomst, met name iets wat in de toekomst verleden zal zijn, schuilt in de verraderlijke werkwoordstijd: ‘zullen zijn uitgestorven’. Het futurum exactum of de voltooid tegenwoordig toekomende tijd drukt een gegeven uit dat op het moment van spreken onvoltrokken is, want het moet nog gebeuren, en tegelijk voldongen, want het zal zo zijn. De tijd trekt in twee richtingen. De ene richting vraagt daadkracht om van koers te veranderen, de andere richting maakt machteloos omdat de koers al vast lijkt te liggen (…) We kunnen het ons niet voorstellen, niet echt. Het gevaarlijkste aspect van de futurum exactum is misschien wel het hulpwerkwoord ‘zullen’. Het plaatst het verlies van soorten in de toekomst, wat de illusie creëert dat er afstand is, dat er tijd is, maar het gebeurt nu’.