Op 15 juni 1961 – deze maand precies 65 jaar geleden – logenstrafte Walter Ulbricht, de leider van de Duitse Democratische Republiek (DDR), op een internationale persconferentie in de grote feestzaal van het ‘Haus der Ministerien’ de geruchten dat het communistische regime een muur langs de grens zou optrekken om de uitstroom van DDR-burgers naar het vrije Westen tegen te gaan. Zijn woorden waren nog niet koud of in de nacht van 11 op 12 augustus werd een begin gemaakt met de bouw van de Berlijnse Muur.
Geen advertenties meer?
Ingelogde abonnees steunen niet alleen een van de enige kritische en onafhankelijke media, maar zien ook geen vervelende advertenties. Abonneer je snel en eenvoudig en krijg meteen toegang tot vele duizenden exclusieve artikelen!
Maak hieronder je keuze voor het gewenste abonnement:
Liever ook op papier? Bekijk alle abonnementen!
Het doorlopend abonnement wordt automatisch verlengd voor steeds één maand.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een online abonnement van 3 maanden via een eenmalige betaling.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een eenmalige betaling en je zit een jaar goed.
Log hieronder in om dit bericht volledig te lezen. Ben je al ingelogd, kijk dan op je account of je nog een actief abonnement hebt.
In de eerste jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog stonden de betrekkingen tussen de westerse geallieerden en de Sovjet-Unie – die tot voor kort bondgenoten waren geweest – onder zware druk van wat later in de geschiedenisboeken als de ‘Koude Oorlog’ werd omschreven. Een van de aanleidingen voor de Koude Oorlog vormde het statuut van het verslagen Duitsland.
De overgave in mei 1945 had het land achtergelaten zonder regering en zonder duidelijke grenzen met de buurlanden. De ‘Grote Drie’, de Amerikaanse president Harry Truman, Sovjetleider Jozef Stalin en de Britse premier Winston Churchill kwamen tussen 17 juli en 2 augustus 1945 bijeen in Potsdam om de toekomst van Duitsland te bespreken. De onderhandelingen die voortvloeiden uit deze Conferentie van Potsdam verdeelden Duitsland en Berlijn tussen de Verenigde Staten, de Sovjet-Unie, Groot-Brittannië en later ook Frankrijk.
Aanvankelijk hoopten deze landen dat de betrekkingen met Jozef Stalin zouden verbeteren, maar in plaats daarvan verslechterden ze toen – naar de woorden die Winston Churchill in maart 1946 uitgesprak – een ‘IJzeren Gordijn’ over Oost-Europa neerdaalde nadat de Sovjets hun claims op Oost- en Centraal-Europa deden gelden en er een socio-culturele, militaire en politiek-ideologische barrière ontstond tussen het kapitalistische Westen en het communistische Oosten.
Luchtbrug
De spanningen bereikten op 24 juni 1948 voor het eerst een piek. De Sovjet-Unie besloot dan de weg, trein- en binnenvaartverbindingen tussen de westelijke bezettingszones van Duitsland en West-Berlijn af te sluiten. West-Berlijn lag immers als een eiland binnen het grondgebied van de DDR. Tot op het moment dat deze blokkade werd opgeheven, op 12 mei 1949, moest West-Berlijn met een luchtbrug bevoorraad worden om de bevolking van de hongerdood te redden.
In de zomer van 1945 werden al afbakeningslijnen getrokken tussen de bezettingszones, de zogenaamde ‘zonegrenzen’. Op sommige plekken werden slagbomen en witgele houten palen geplaatst of werden er verfmarkeringen op bomen aangebracht. In december van datzelfde jaar kreeg deze grens een meer permanent karakter toen Sovjettroepen begonnen met het versperren van de grens met slagbomen op de toegangswegen, het plaatsen van meer dan manshoge prikkeldraadversperringen en het invoeren van allerlei beperkingen voor het grensverkeer.
Wanneer op 2 oktober 1949, onder het goedkeurend oog van Moskou, de DDR officieel werd opgericht, duurde het niet lang voor veel burgers het ‘boeren- en arbeidersparadijs’ ontvluchtten en hun heil in het economisch florerende West-Duitsland zochten. Ook veel Tsjechen, Slovaken en Polen zagen de grens tussen Oost- en West-Berlijn als een poort naar de vrijheid. Naar schatting zouden tussen eind 1949 en de zomer van 1961 niet minder dan 2,8 miljoen DDR-burgers de benen naar het Westen hebben genomen. Velen van hen waren jong en hoog opgeleid, wat leidde tot een erg problematische ‘brain drain’ voor de DDR.
De paranoïde leiders in het Kremlin zagen dit alles met lede ogen gebeuren en in het vroege voorjaar van 1961 besloten de Sovjets dat het welletjes was geweest. Nikita Chroesjtsjov verhoogde de druk op Kameraad Ulbricht om tot actie over te gaan en de massale vlucht met alle middelen te stoppen. Het was een oproep die niet in dovemans oren viel. Op 3 augustus 1961 werden in Moskou in het grootste geheim een aantal afspraken gemaakt die op 5 augustus in het geheime ‘Warschauer Vertrag’ werden vastgelegd. Dit Verdrag bepaalde dat de grens met de Bondsrepubliek hermetisch werd afgesloten met hekken, bewakingsposten, zoeklichten en alarminstallaties.
Er werd een vijf kilometer brede sperzone aan de grens afgebakend die enkel nog kon worden betreden met een speciale grenspas. In dit spergebied was een zone van 500 meter tot aan de grensversperring, die was uitgerust met landmijnen en die alleen door de grensbewakingstroepen te betreden was. Een strook van 10 meter, net naast de grensversperring, diende om de vaak door honden begeleide patrouilles van de grensbewakers toe te laten. Deze strook werd berucht als de zogenaamde ‘totesstreife’ want er mocht binnen deze afbakening door de grenswachten met scherp worden geschoten op iedereen die zich daar zonder toelating bevond.
Ich bin ein Berliner
De complexe grens in het dichtbevolkte en drukke centrum van Berlijn zorgde evenwel voor complicaties. De vele straten, stegen, maar ook water- en spoorwegen, rioleringen en kelders die Oost met West verbonden, vormden een probleem. De grenswacht van de DDR beschikte over te weinig mankracht om de bijna 50 kilometer lange grens die dwars door de straat liep, efficiënt te controleren. Ulbricht en zijn trawanten kozen voor een wel erg drastische oplossing. In de nacht van 11 op 12 augustus 1961 begonnen manschappen van de Nationale Volksarmee een 3,60 meter hoge betonnen muur met een totale lengte van 115 kilometer dwars door de stad te bouwen. Slechts zeven zwaarbewaakte doorgangen en een spoorbrug vormden een verbinding met West-Berlijn. Ondanks het prikkeldraad, de mijnen, schietgrage grensbewakers en de muur zélf, kon de uittocht nooit volledig worden gestopt. Daarom werden de grensversterkingen in Berlijn decennialang voortdurend verbeterd.
Op het hoogtepunt van de Koude Oorlog bezocht de Amerikaanse president Kennedy op 26 juni 1963 West-Berlijn waar hij zijn solidariteit met de inwoners betuigde door zijn beroemde woorden “Ich bin ein Berliner”. Later, op 12 juni 1987, riep president Reagan vanaf een platform met uitzicht op de Muur Sovjetpresident Michail Gorbatsjov op om de Muur neer te halen. Binnen tweeënhalf jaar was het inderdaad zover… Op 9 november 1989 – toen de communistische dictaturen in West- en Oost-Europa geconfronteerd werden met het snel groeiende verzet van de eigen bevolking en een existentiële bestaanscrisis doormaakten –, begonnen duizenden Oost-Berlijners de ‘Schandmauer’ te slopen en luidde deze historische gebeurtenis de ineenstorting van de DDR en de daarop volgende Duitse hereniging in.
Laat ons nooit vergeten dat minstens 138 burgers tussen 1961 en 1989 bij de Muur om het leven kwamen bij hun pogingen om te vluchten.
Meer Geschiedenis
