Bij de recente Vlaamse begrotingsronde ging het mes vooral in de erfgoedinstellingen, om grote musea en andere culturele subsidieontvangers te sparen.
Geen advertenties meer?
Ingelogde abonnees steunen niet alleen een van de enige kritische en onafhankelijke media, maar zien ook geen vervelende advertenties. Abonneer je snel en eenvoudig en krijg meteen toegang tot vele duizenden exclusieve artikelen!
Maak hieronder je keuze voor het gewenste abonnement:
Liever ook op papier? Bekijk alle abonnementen!
Het doorlopend abonnement wordt automatisch verlengd voor steeds één maand.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een online abonnement van 3 maanden via een eenmalige betaling.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een eenmalige betaling en je zit een jaar goed.
Log hieronder in om dit bericht volledig te lezen. Ben je al ingelogd, kijk dan op je account of je nog een actief abonnement hebt.
De Boekentoren, onderdeel van de Gentse universiteitsbibliotheek en een van de drie landelijk erkende erfgoedbibliotheken, zag zijn volledige Vlaamse werkingssubsidie geschrapt. De IJzertoren verloor de helft van zijn subsidies.
Het grootste slachtoffer waren de culturele archieven. Daaronder valt ook het ADVN in Antwerpen, het enige archief dat de geschiedenis van de Vlaamsgezinde verenigingen beheert.
Vlaams minister van Cultuur Caroline Gennez (Vooruit) gaf recent de details vrij over de 47 miljoen euro die ze moest besparen op cultuur. Een lange reeks musea moet het met 30 procent minder doen.
Toch bespaarde ze niet op haar linkse, ideologische gelijkekansenbeleid (zoals de podcast Het Wassalon). Ook op het sociaal-cultureel volwassenenwerk, met subsidies voor activistische vzw’s uit ABVV-hoek, bespaarde ze bijna niets. Gennez pakte alle besparingen op Vlaams erfgoed.
De reactie van de minister op de kritiek was hallucinant. “Een failliet land kan immers ook niet investeren in cultuur”, dixit Gennez.
Een toren op halve kracht
Het werd een ongeziene aanval op het Vlaamse culturele erfgoed. Gennez besliste om de subsidies voor de iconische IJzertoren in Diksmuide te halveren. Dat snijdt diep in de werking van een monument dat niet alleen een vredessymbool is, maar ook een hoeksteen van de Vlaamse identiteit en geschiedenis.
Op X was te lezen: “De IJzertoren is veel meer dan een museum of een herdenkingsmonument. Het is een blijvend symbool van de strijd van Vlaamse soldaten tijdens de Eerste Wereldoorlog en de daaropvolgende emancipatie van de Vlaamse Beweging. Als cultureel erfgoed belichaamt de toren de waarden van vrede, zelfbeschikking en Vlaamse identiteit.”
De halvering van de subsidies – van ongeveer 400.000 euro naar slechts 200.000 euro per jaar – treft de IJzertoren recht in het hart. Dat bedrag, vastgelegd in het decreet van 2011, is essentieel voor het onderhoud, de herstelling en de verbetering van het memoriaal.
Peter Mouton, directeur van het Museum aan de IJzer, noemde de ingreep “vreselijk” voor de werking van de site. “We worden niet afgerekend op een slechte werking. Onze evaluaties zijn altijd positief. Dit is een slag in het gezicht van ons cultureel erfgoed”, stelde Mouton.
De directeur vreest bovendien dat extra besparingen, mogelijk vanuit het domein Erfgoed, de toekomst van de IJzertoren nog verder in gevaar brengen. In een regering met de N-VA als grootste partij viseert Gennez Vlaamse symbooldossiers. De vraag is of de N-VA die provocaties niet ziet.
Eerst de vzw’s, nu de archieven
Ter herinnering: in 2025 sneuvelden bij de vernieuwing van de Vlaamse werkingssubsidies voor het sociaal-cultureel volwassenenwerk de subsidies van vijf Vlaamsgezinde vzw’s. De Vlaamse regering besliste in november 2025 om hen geen subsidie meer toe te kennen.
Het ging om de Vlaamse Volksbeweging (VVB), het Vlaamse Kruis, Cultuurlab Vlaanderen, Cultuursmakers en Feniks (vroeger ACLI Vlaanderen).
Dit jaar zijn anderen aan de beurt. De landelijke en bovenlokale archiefinstellingen verliezen de helft van hun subsidie, 6,5 miljoen euro in totaal. Het gaat onder meer om het Letterenhuis, het Archief en Museum van het Vlaamse Leven te Brussel (AMVB) en het ADVN, dat het erfgoed over de geschiedenis van de Vlaamse beweging bewaart.
De erfgoedbibliotheken verliezen zelfs alle Vlaamse subsidies, goed voor 1 miljoen euro. Daaronder vallen bijvoorbeeld de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience in Antwerpen en de Universiteitsbibliotheek Gent.
Bij de landelijke dienstverlenende organisaties uit het cultureel-erfgoeddecreet werd 1,8 miljoen euro gezocht, een derde van hun subsidies. Een bittere pil voor Bokrijk, het Centrum voor Agrarische Geschiedenis en het Architectuurarchief Vlaanderen. Ook de subsidies voor de Provinciale Archeologische Musea worden stopgezet (-3,9 miljoen euro).
Lezersbrieven als enig verweer
Logisch dat de kranten lezersbrieven ontvingen. Zo deden de leidinggevenden van de opleidingen geschiedenis hun beklag over de besparingen in de erfgoedsector in De Morgen.
“Alles van waarde is weerloos, wist Lucebert al meer dan zeventig jaar geleden. De landelijke culturele archiefinstellingen in Vlaanderen (ADVN, AMSAB, CAVA, KADOC, Letterenhuis, Liberas, VAi) kregen enkele dagen geleden te horen dat de Vlaamse regering hun werkingssubsidies vanaf januari 2027 halveert.
Ook de bovenlokale archiefinstellingen AMVB en de stadsarchieven van Mechelen en Ieper moeten de helft van hun Vlaamse subsidies inleveren. Voor de erfgoedbibliotheken blijft geen eurocent Vlaams geld meer over.” De kritiek was stevig onderbouwd. “De strategische visienota van minister Caroline Gennez van nauwelijks een half jaar geleden wordt hiermee feitelijk naar de prullenbak verwezen.”
En: “De nadruk op zogenaamde ‘cultuurmakers’ creëert een valse tegenstelling over wat cultureel-erfgoedwerking inhoudt. De beperkte publieke zichtbaarheid van archivarissen en bibliothecarissen lijkt de politieke drempel te verlagen om zwaar te besparen op archieven en erfgoedbibliotheken.”
Podium boven papier
Gennez wil de artiesten die van subsidies leven vrijwaren, ten koste van het onderhoud van de infrastructuur. Inkomensondersteuning van vooral gelijkgezinden versus instellingen (bijvoorbeeld bewaarinstellingen) die te maken hebben met de Vlaamse identiteit.
De ontsluiting van collecties naar alle Vlamingen moet wijken voor de privileges van mediatiekere muzikanten, acteurs en bekende Vlamingen met wie de minister graag optrekt en wier vocale steun ze kan inroepen.
“Dat net archiefinstellingen, die ons collectieve geheugen bewaren, onderzoeken en ontsluiten en de geschiedwetenschap van een onmisbare basis voorzien, bijna geruisloos zo zwaar worden getroffen, is pijnlijk.”
Een diplomatieke noodkreet
Vanuit het ADVN volgden enkele reacties. “Het ADVN wordt in het hart getroffen door de besparingen die overigens van een volledig gebrek aan inzicht in de werking en het belang van de erfgoedsector getuigen”, postte Dirk Rochtus op X.
Dat was een elegante manier om te zeggen dat de N-VA de Vlaamse beweging in de steek liet. En dat Vlaams minister Caroline Gennez (Vooruit) haar gang mocht gaan met het droogleggen van elke subsidie vanuit haar departementen naar Vlaamsgezinde verenigingen of instellingen.
Rochtus schreef dat in zijn bekende diplomatische stijl, maar dat maakt het juist zo schrijnend. De Vlaamse politicoloog, historicus en publicist Dirk Rochtus, vooral bekend als Duitsland- en nationalismekenner, is voorzitter van het Archief en Documentatiecentrum voor het Vlaams-nationalisme (ADVN).
Dat is een van de vier ‘ideologische archieven’ in Vlaanderen: ADVN, Amsab-ISG, KADOC en Liberas. Ze staan respectievelijk voor de Vlaamse beweging, de socialisten, de katholieken en de liberalen.
Het zijn vier gespecialiseerde erfgoedinstellingen die elk het archief en de geschiedenis bewaren van een klassieke politiek-maatschappelijke zuil of stroming. Samen vormen ze de kern van het Vlaamse landschap van ‘ideologische’ culturele archieven.
Ook het ADVN zelf liet een noodkreet horen: “De indruk ontstaat dat beleidsmakers zich niet bewust zijn van onze maatschappelijke rol en relevantie. De overheidsarchieven staan in voor de officiële bronnen. Om een volledige geschiedenis te kunnen schrijven, heb je ook de bronnen van mensen en verenigingen nodig. En die worden bewaard door de culturele archieven.”
Meer dan een stoffig gebouw
De Tiense Kas Swerts kroop in haar pen. Swerts is cultuurhistorica, verbonden aan de KU Leuven en onderzoeker bij het ADVN, archief voor nationale bewegingen. Ze werkt vooral rond natie- en identiteitsvorming, gender en seksualiteit, historiografie en de geschiedenis van nationale bewegingen.
“Als leden van de samenleving hebben we recht op het verleden dat we delen. Het is daarom de plicht van de archieven om dat verleden zo goed mogelijk te bewaren en publiek toegankelijk te maken, zodat iedereen dat recht ten volle kan benutten.”
Volgens Swerts staat dat recht “op de helling na de aankondiging van minister Gennez (Vooruit) dat de archiefinstellingen in Vlaanderen de helft van hun werkingssubsidies verliezen. In haar redenering maakt ze voortdurend gewag van datzelfde woord: impact.
Enerzijds stelt ze dat ze de ‘middelen [zal concentreren] waar ze, over heel Vlaanderen, de grootste impact hebben’, anderzijds deelt ze in een droge e-mail fijntjes mee aan de archiefinstellingen dat ze beseft ‘dat deze beslissing een grote impact zal hebben op uw organisatie’”.
Swerts haalde snoeihard uit: “In uw visie stelt het archief niets meer voor dan een cliché: een stoffig gebouw waar oud papier bewaard wordt. Waarom zou je niet op oud papier en stenen kunnen besparen? Het is in uw ogen toch maar ‘saai’.”
Steun uit onverwachte hoek
De Antwerpse politicoloog, hoogleraar, auteur en columnist Dave Sinardet schreef ongeveer hetzelfde. Sinardet is vooral bekend om zijn analyses van het Belgische federalisme, nationalisme, taalpolitiek en de verhouding tussen Nederlandstalige en Franstalige politiek.
Volgens veel Vlaams-nationalisten is Sinardet zeker geen vriend van de Vlaamse beweging. Toch klonk hij opvallend gelijkaardig.
“Een archief kan subversiever zijn dan een podium: het maakt terugvindbaar wat machthebbers graag vergeten, families verzwijgen of naties gladstrijken. Een museum kan tonen hoeveel vreemde handen aan onze vermeende eigenheid hebben gewerkt. Het verleden houdt zich zelden aan een partijprogramma. Of is de geschiedenis van de arbeidersstrijd doorgeven ook al conservatief?”
Een hele geschiedenis uitgewist
Hoe zit het precies bij het ADVN? De actuele subsidieovereenkomst met de Vlaamse Gemeenschap loopt van 1 januari 2024 tot 31 december 2028. Ze voorziet een jaarlijkse werkingssubsidie van 2.022.000 euro voor personeels- en werkingskosten.
De subsidie wordt jaarlijks uitbetaald in twee voorschotten van 45 procent en een saldo van 10 procent na het jaarlijkse toezicht.
Het ADVN voelt het niet meteen in 2026, maar vrijwel zeker vanaf 2027. Het ADVN heeft nu nog een meerjarige werkingssubsidie uit de beleidsperiode 2024-2028. Die overeenkomst laat de Vlaamse overheid echter expliciet toe om het bedrag eenzijdig te verlagen bij besparingsmaatregelen.
Daarop argumenteerde Rochtus: “We moeten onze collecties toegankelijk maken, tentoonstellingen organiseren, het publiek betrekken en onderzoek doen. Bij ADVN begeleiden we bijvoorbeeld bachelorseminaries aan universiteiten in Gent, Leuven en Antwerpen. Onze rol in het historische werkveld is dus niet klein.
Maar de toekomst ziet er bijzonder zwart uit. Als je alleen officiële archieven overhoudt, krijg je een onvolledige geschiedenis. De Vlaamse overheid dreigt hiermee een hele geschiedenis uit te wissen.”
Correcties
Heb je een fout opgemerkt in dit artikel?
We streven naar correcte berichtgeving. Zag je een feitelijke onjuistheid, een verkeerde naam of een tikfout? Laat het ons weten.
We gebruiken je gegevens enkel om je melding op te volgen (zie onze privacyverklaring).
Caroline Gennez Vlamingenhaatster. Zo kennen we haar toch? Mijn vliegtuig staat klaar voor een gratis rit met Caroline naar de Taliban in Afghanistan.
Niet landen daar dan, te gevaarlijk. Gewoon droppen volstaat.