Toen Oekraïne zich op 1 december 1991 via een referendum onafhankelijk verklaarde, voorzag het Protocol van Lissabon dat Kiev haar strategische kernrakketten diende te verwijderen. Ondanks het trauma van Tsjernobyl enkele jaren ervoor, weigerde het jonge land hier zomaar in mee te gaan.
Geen advertenties meer?
Ingelogde abonnees steunen niet alleen een van de enige kritische en onafhankelijke media, maar zien ook geen vervelende advertenties. Abonneer je snel en eenvoudig en krijg meteen toegang tot vele duizenden exclusieve artikelen!
Maak hieronder je keuze voor het gewenste abonnement:
Liever ook op papier? Bekijk alle abonnementen!
Het doorlopend abonnement wordt automatisch verlengd voor steeds één maand.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een online abonnement van 3 maanden via een eenmalige betaling.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een eenmalige betaling en je zit een jaar goed.
Log hieronder in om dit bericht volledig te lezen. Ben je al ingelogd, kijk dan op je account of je nog een actief abonnement hebt.
Toen al leefde de vrees dat een kernwapenvrij Oekraïne de Russische buur op revanchistische ideeën kon brengen. Met een zak geld – nodig om de economische crisis te bezweren – nam Oekraïne uiteindelijk afscheid van die nucleaire paraplu.
Niet te verwonderen dat het boek ruim de tijd neemt om bovenstaande tragedie te schetsen. De schrijver is immers zelf afkomstig uit Oekraine en gespecialiseerd in diens geschiedenis als hoogleraar aan de Amerikaanse Harvard-universiteit. Vooral de historische relatie met Rusland geniet zijn interesse. Met dit boek treedt hij in belangrijke mate uit zijn comfortzone.
Wereldwijde dreiging
De ‘onheilsklok’ (Doomsday Clock, nvdr.) meet hoe dicht de wereld verwijderd van een nucleaire vernietiging. Begin dit jaar werd de klok vier seconden naar voren gedraaid, tot 85 seconden voor middernacht. Als reden verwijst men naar de toegenomen internationale spanningen.
Er is uiteraard de Russische president Vladimir Poetin die regelmatig dreigt met nucleaire wapens om Westerse steun aan Oekraïne te ontmoedigen. Om die reden heeft hij ook tactische kernwapens in Wit-Rusland gestationeerd. Daarnaast is er natuurlijk de schaduw van het nucleaire programma van Iran. Deze maand is al de tweede maal op korte tijd dat Israël en de VS proberen deze een halt toe te roepen.
In de voorafgaande twee conflicten blijft het in Peking opvallend kalm. Nochtans zijn twee bondgenoten betrokken en laat China begaan. Volgens professor geopolitiek Jonathan Holslag is men er heel gefocust op de grote prijs dichtbij, zijnde Taiwan. Al jaren waarschuwt de Tiense burgemeester dat de Chinezen volop kernwapens bouwen om deze boude aanval uit te voeren. Het moge duidelijk zijn: de nucleaire dreiging lijkt terug van sluimerend, maar nooit echt weggeweest.
Schone schijn en bedrog
Tot het noodlottige jaar 1939 deelde wetenschappers hun kennis nog via internationale congressen. Vanaf dan was het wedloop van ieder voor zich. Meer intellectuele hokjes, maar vooral veel meer overheidsmiddelen en politieke interesse om het onderzoek een hoge vlucht te laten maken. U krijgt er naast de vele interessante politieke achtergrond ook nog een wetenschappelijke uitleg over het ontstaan en de ontwikkeling van zowel de atoom- als de waterstofbom.
Het atoomtijdperk
Plokhy brengt verscheidene malen opmerkelijke feiten naar boven. Churchill legde de erfenis van The British Empire in handen van Washington, maar die ‘bedankte’ door in 1945 abrupt de hulp bij de aanmaak van een atoombom stop te zetten. Het verraad werkte langs twee kanten. Toen de socialist Clement Attlee eerste minister werd, wilde hij zelfs de Britse atoomplannen met de Sovjet-Unie delen om zich zo tijdens de Koude Oorlog neutraal te kunnen opstellen. De lijn tussen sociaal-democratie en communisme blijkt vaak flinterdun.
Daarna neemt het boek de lezer mee doorheen de beweegredenen van diverse ambitieuze landen en leiders om kernwapens te bouwen. Het zogenaamde non-proliferatieverdrag beperkt een nucleair militair arsenaal tot de vijf permanente leden van de VN-Veiligheidsraad (VS, Rusland, Groot-Brittannië, Frankrijk en China). In ruil wordt het gebruik voor vreedzame toepassingen wel toegestaan. Het is hier dat geheime onderhandelingen, mooie verklaringen en regelrecht bedrog zich vermengen.
Nationale veiligheid
De auteur gidst u door elke afzonderlijke casus, waarbij het opvalt is hoe vaak angst de drijfveer vormt om over te gaan tot deze drastische en bijzonder dure keuze. Leiders als Charles de Gaulle waren dan weer wantrouwig om hun nationale veiligheid in de handen te leggen van een machtige bondgenoot. Het toont de visionaire kijk van de Franse politicus, die door te veel latere generaties Europese politici in de wind is geslagen.
Welke conclusies kunnen we dan trekken? Dat in een multipolaire wereld die existentiële angst zeker niet zal afnemen. Oude allianties brokkelen uiteen en gewijzigde militaire verhoudingen zorgen voor wantrouwen bij grootmachten op de terugweg en soms roekeloos gedrag bij de nieuwkomers. Tijdens de Koude Oorlog hielden zowel Washington en Moskou het hoofd koel, al scheelde het niet veel tijdens de Cubacrisis. Het is dan schrikken als je Mao’s verklaring leest: “Ik ben niet bang voor een kernoorlog. Er zijn 2,7 miljard mensen op de wereld; het maakt niet of er een paar vermoord worden. China heeft 600 miljoen mensen; zelfs als de helft daarvan gedood wordt, zijn er nog altijd 300 miljoen over.” God behoede ons van dergelijke communistische en andere gekken met een rode knop binnen handbereik.
Serhii Plokhy, ‘Het atoomtijdperk – Een ijzingwekkende strijd om wapens, macht en voortbestaan’. 2025, Querido., 432p., 29,99 euro. ISBN: 9789025319854
Meer over het atoomtijdperk
