Voor mij ligt de politieke biografie van Hugo Schiltz, geschreven door Eric Van De Casteele. Het boek kwam al eerder aan bod in dit blad. Het begint met een citaat van Nelly Maes die Schiltz omschrijft als “Voor de traditionelen te links, voor de progressieven en de post-materialisten te burgerlijk, voor de eenvoudigen te hautain, voor de radicalen te zeer bereid tot compromis, voor de arrangeurs te rechtlijnig…”
Geen advertenties meer?
Ingelogde abonnees steunen niet alleen een van de enige kritische en onafhankelijke media, maar zien ook geen vervelende advertenties. Abonneer je snel en eenvoudig en krijg meteen toegang tot vele duizenden exclusieve artikelen!
Maak hieronder je keuze voor het gewenste abonnement:
Liever ook op papier? Bekijk alle abonnementen!
Het doorlopend abonnement wordt automatisch verlengd voor steeds één maand.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een online abonnement van 3 maanden via een eenmalige betaling.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een eenmalige betaling en je zit een jaar goed.
Log hieronder in om dit bericht volledig te lezen. Ben je al ingelogd, kijk dan op je account of je nog een actief abonnement hebt.
Ik heb Schiltz nooit persoonlijk ontmoet. Toen ik in de jaren 1980 mijn eerste stappen zette in de radicale Vlaamse Beweging en alles nog moest leren – ik kom niet uit een traditioneel flamingantisch nest –, werd de man vaak neergezet als een ‘verrader’. Dat woord valt overigens al op pagina 11 van de biografie. Het is een visie die ongetwijfeld door een aantal lezers van dit blad gedeeld wordt.
In iedere beweging
De biografie beslaat 900 pagina’s en ik zal nog wel een paar dagen nodig hebben om mij er doorheen te worstelen. Ik hoop dat het boek mijn visie over Schiltz zal aanvullen en verfijnen. Misschien kom ik er later nog eens op terug. In deze column wil ik het – los van de specifieke figuur van Hugo Schiltz – hebben over concepten als trouw en verraad. Elke natie of beweging kent niet alleen haar helden. In de geschiedenis duiken bijna onvermijdelijk ook altijd ‘verraders’ op.
De 300 Spartanen die bij Thermopylae dapper standhielden tegen het machtige Perzische leger, werden verraden door Ephialtes van Trachis. Deze Griek toonde de Perzen een geheim bergpad waardoor ze de Spartanen in de rug konden aanvallen. In Griekenland wordt de naam ‘Ephialtes’ nog steeds gebruikt om een verrader aan te duiden.
Hugo Schiltz: Homme hors catégorie
Judas
De apostel Judas Iskariot geldt als de verrader die Jezus Christus voor dertig zilverlingen uitleverde aan de autoriteiten, al zijn er ook interpretaties waarin de apostel een noodzakelijke rol speelde in een door Christus bedacht plan.
In verschillende talen, ook in ons Nederlands, worden ‘judas’ en ‘judaskus’ nog altijd gebruikt in uitdrukkingen die verraad aanduiden.
Voor de Amerikanen is Benedict Arnold dan weer hét archetype van de verrader. Tijdens de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog was Arnold een van de belangrijkste aanvoerders van de Amerikanen, maar op het einde van de oorlog liep hij over naar de Britten.
Trauma
Tijdens de Belgische rebellie van 1830 tegen koning Willem I probeerde kroonprins Willem zich aan het hoofd te plaatsen van de opstand tegen zijn eigen vader. De Ierse republikein Michael Collins was een sleutelfiguur in de Ierse onafhankelijkheidsstrijd tegen de Britten, maar hij werd door velen uitgespuwd nadat hij het Anglo-Irish Treaty had onderhandeld. Collins moest dit ‘verraad’ met de dood bekopen.
Wat met de Franse maarschalk Philippe Pétain? Tijdens en na de Eerste Wereldoorlog was Pétain een held. Toen Frankrijk in 1940 moest capituleren, stond Pétain aan het hoofd van de Franse regering. Voor zijn aanhangers was hij iemand die door samenwerking met Duitsland probeerde Frankrijk te behoeden voor de totale vernietiging. Voor vele anderen was hij… een verrader.
Claus von Stauffenberg, de Duitse officier die een bomaanslag op Hitler pleegde, wordt vandaag beschouwd als een verzetsheld die Duitsland wilde redden van een misdadig regime en van de totale ondergang. Dat was niet de mening van vele Duitsers tijdens en direct na de oorlog: als officier had Von Stauffenberg trouw gezworen aan Hitler en door de aanslag pleegde hij hoogverraad.
Hess en Himmler
In de einddagen van het naziregime was er trouwens geen gebrek aan ‘verraders’. Hess was al eerder naar Groot-Brittannië gevlogen. Göring werd wegens ‘verraad’ uit al zijn functies ontzet. Himmler probeerde achter de rug van Hitler om een deal te sluiten met de westelijke geallieerden. Toen Hitler dit ontdekte, noemde hij dit “het schandelijkste verraad uit de hele geschiedenis”.
Ook tijdens de Koude Oorlog waren er talloze ‘verraders’. Denk maar aan Klaus Fuchs die meewerkte aan het Amerikaanse atoombomproject, maar informatie doorspeelde naar de Sovjets. Of aan de Amerikaanse actrice Jane Fonda die in volle Vietnamoorlog ging koketteren met de Noord-Vietnamezen.
Voor een land of een beweging is elk ‘verraad’ een traumatiserende ervaring. Het maakt duidelijk dat niet iedereen nog gelooft in de goede zaak, of in elk geval niet in de leiders of in de gekozen strategie. De verrader zal vaak worden voorgesteld als een labiel figuur die handelde uit frustratie of financieel gewin. Ephialtes van Trachis en de apostel Judas lijken alvast in deze categorie te vallen.
Het Goede en het Kwade
Maar kan het etiket ook gekleefd worden op mensen die handelen naar hun oprechte overtuiging? Denk aan Claus von Stauffenberg, maar ook aan vele anderen in de opsomming hierboven. Aan wie of wat moet men eigenlijk trouw zijn? Aan een leider? Aan een idee? Aan de persoonlijke overtuiging? Een leider durft zelf al eens van richting te veranderen of neemt soms faliekante beslissingen. Een idee is vaak abstract of vaag en zegt niets over de strategie die moet gevolgd worden. Een persoonlijke overtuiging kan dan weer wijzigen onder invloed van ervaringen en gebeurtenissen.
We houden de wereld rondom ons graag overzichtelijk, met duidelijke categorieën: goed en slecht, vriend en vijand, held en verrader. De werkelijkheid is echter chaos. Verraders bestaan, maar iemand brandmerken als ‘verrader’ heeft vooral een functie voor de eigen groep: de getrouwen sluiten opnieuw de rangen. De principes, de gevolgde strategie en het leiderschap worden bevestigd. Of iemand uiteindelijk de geschiedenis ingaat als held of verrader, zal vooral afhangen van wie de geschiedenis schrijft.
Toen Frankrijk in juni 1940 capituleerde, was maarschalk Pétain het legitiem verkozen staatshoofd van Frankrijk. Het Parlement vertrouwde hem de taak toe een einde te maken aan de oorlog met Duitsland (citaat).
Na de armistice vond een ontmoeting plaats tussen Philippe Pétain en Adolf Hitler op 24 oktober 1940 in het treinstation van Montoire-sur-le-Loir, Frankrijk. Hitler probeerde Pétain te overhalen om actief deel te nemen aan de oorlog tegen Engeland. Pétain weigerde. Dus was hij geen verrader zoals zijn tegenstanders later insinueerden.
Tijdens de operatie Torch, tussen 8 en 16 november 1942, in Noord-Afrika pleegde het Vichy-leger kortstondig gewapend verzet bij de Amerikaanse invasie. De hoog bejaarde Pétain maakte toen een fatale inschattingsfout met zware politieke gevolgen voor hem en het Vichy-regime. Hij had trouwens vroeger al moeten emigreren naar Noord-Afrika om te ontsnappen aan een deportatie naar Duitsland.