De Russische aanval op Oekraïne leek voor velen onwaarschijnlijk, gezien de zware implicaties die eraan verbonden zijn. Om beter te weten wat Russisch president Vladimir Poetin bezielt, vroegen we aan professor emeritus Yvan Vanden Berghe om meer uitleg. Hij doceerde jarenlang internationale politiek aan de UAntwerpen en publiceerde heel wat rond de Koude Oorlog en Rusland.
Geen advertenties meer?
Ingelogde abonnees steunen niet alleen een van de enige kritische en onafhankelijke media, maar zien ook geen vervelende advertenties. Abonneer je snel en eenvoudig en krijg meteen toegang tot vele duizenden exclusieve artikelen!
Maak hieronder je keuze voor het gewenste abonnement:
Liever ook op papier? Bekijk alle abonnementen!
Het doorlopend abonnement wordt automatisch verlengd voor steeds één maand.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een online abonnement van 3 maanden via een eenmalige betaling.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een eenmalige betaling en je zit een jaar goed.
Log hieronder in om dit bericht volledig te lezen. Ben je al ingelogd, kijk dan op je account of je nog een actief abonnement hebt.
De professor geeft toe zelf verrast te zijn door de acties van Rusland. Hij noemt de aanval op Oekraïne “bijzonder irrationeel”. Hij had wel wat zaken verwacht in de twee separatistische republieken, die zeer Russisch-gezind zijn, “maar wat er nu gebeurt gaat veel verder”.
Volgens professor Vanden Berghe neemt Poetin een risico met zijn militair ingrijpen: “Er is een hoge financiële kost, de bevolking staat er niet zomaar achter, hij keert zich af van de rest van de wereld, hij zal worden verbannen uit allerlei internationale fora, zal aan sancties worden onderworpen, enzovoort. De lijst is lang.” De ontwikkelingen die nu plaatsvinden zijn dan ook verbazend: “Wat er nu gebeurt in Oekraïne lijkt vreemd en irrationeel. Een bezetting is niet evident, maar alles lijkt nu mogelijk te zijn.”
Belang taal en cultuur
De professor wijst erop dat we het cultuurimperialisme van Poetin niet mogen onderschatten. “Hij is een taalnationalist en gaat daar bijzonder ver in. Hij wil alle Russischsprekenden terug in het rijk, zoals Hitler ook redeneerde. Dat is natuurlijk extreem gevaarlijk denken en dat kan tot veel erger leiden.” Professor Vanden Berghe wijst er dan ook op dat landen met grote Russische minderheden, zoals Estland en Letland met respectievelijk 25 en 27 procent etnische Russen binnen hun grenzen, zo ook in de gevarenzone komen van dat ouderwets imperialisme.
“Poetin hecht heel veel belang aan godsdienst, taal en cultuur”, vervolgt Vanden Berghe. “Op dat vlak drijft Oekraïne steeds verder weg van Rusland. Waar vroeger in de Sovjet Unie een Russificatiepolitiek werd gevoerd, zien we nu dat er een ‘Oekraïenisering’ plaatsvindt. Het onderwijs, de administratie, televisie en dergelijke meer worden nu uitdrukkelijk Oekraïens. Bovendien rukte ook het Patriarchaat, de Oekraïens-Orthodoxe Kerk, zich los van Rusland. Het lijkt erop dat Poetin daar enorm irrationeel op reageert en alles weer Russisch wil maken.”
En dat is allemaal niet zo evident, want Oekraïne is een erg complex, gespleten land waar het soms moeilijk is lijnen te trekken. Zo onderstreept professor Vanden Berghe dat de verschillen tussen het Oekraïens en het Russisch eigenlijk erg klein zijn en ze elkaar perfect kunnen verstaan. “Maar Russen willen het vaak niet verstaan en beschouwen het Oekraïens als een dialect.“
De evolutie van de taal in het land doet soms wat denken aan België, met Kiev dat lijkt op Brussel, want de Oekraïense stad werd helemaal gerussificeerd en slechts een minderheid spreekt er nog Oekraïens. President Zelensky spreekt zelf trouwens ook Russisch.
“Die opmars van het Oekraïens is wat bij Poetin grote angsten oproept, maar het is heel moeilijk om een lijn te trekken in de identiteit van de mensen. De meeste mensen spreken zelfs een tussentaal.” Maar de professor wijst erop dat er ook daar verschillen zijn. “Het westen van het land, dat lang bij Polen aanleunde, kiest sneller voor Oekraïense woorden en het oosten, dat al sinds de 17e eeuw bij Tsaristisch Rusland hoort, kiest voor het Russisch.”
“In het oosten zijn de mensen dan ook erg Russisch gezind, maar die sympathie smelt natuurlijk als sneeuw voor de zon als je met tanks het land binnenvalt. Hoe verder naar het westen je gaat, hoe minder populair Rusland vanzelf al wordt.” De professor ziet de Dnjeper als een belangrijke grens binnen die cultuurzones.
Over hoe de toekomst eruitziet, tast de professor in het duister. Hij wijst erop dat de akkoorden van Minsk een regeling bevatten voor de twee afgescheurde republieken, Donetsk en Loehansk, en dat de Fransen, de Duitsers en het OVSE akkoord gingen met autonomie voor die gebieden. Oekraïne respecteerde die akkoorden echter niet. Een belangrijke eis was ook hier trouwens het taalbeleid. Maar nu er een oorlog is uitgebarsten, is het maar de vraag waar men zal eindigen.
Mentale schade
De professor geeft ook een opvallende bijkomende verklaring voor het schijnbaar erg irrationele en emotionele gedrag van de Russische president. “Russische fora onderstreepten al langer dat Poetin een panische angst leek te hebben voor het coronavirus. Zelfs nu zie je dat hij doorgaans veel afstand houdt van mensen. Men denkt dat hij door zijn sociale contacten 2 jaar lang zo te beperken, door die relatieve eenzaamheid, in een soort bewustzijnsvernauwing is beland. Zijn kleine kring van intimi werd steeds kleiner en enger. Russen vragen zich af wie hem nu beïnvloedt. Het isolement lijkt hem mentaal geschaad te hebben.
Ook zijn gezicht is opvallend dikker, wat kan wijzen op geneesmiddelenmisbruik.”
“Indien de oorlog de verkeerde kant uitgaat, kan hij zich finaal ook bevreemden van de bevolking”, aldus nog de professor. “Hoewel Rusland geen democratie is zoals wij die kennen, is Poetin weldegelijk nog populair genoeg bij de gewone Rus. De intelligentsia en stedelijke elite is hem al een tijdje beu, maar de meerderheid van de Russen, de armen in de achtergestelde gebieden, steunen hem nog. Ze kijken naar de staatstelevisie en zoeken niet kritisch op bijvoorbeeld het internet naar meer informatie. Maar als er veel doden vallen zou dat wel eens snel kunnen veranderen. En aangezien er geen echte politieke oppositie bestaat zou Poetin dan eventueel afgezet kunnen worden om erger te voorkomen. Zelfs een staatsgreep wordt dan mogelijk.”
Professor Vanden Berghe besluit dat we nu vooral zullen moeten wachten en zien wat de toekomst brengt. Hij verzucht wel dat het allemaal niet zo had moeten lopen. Oorspronkelijk zocht de Russische president aansluiting bij het westen, bij Europa en bij de NAVO, maar hij werd koudweg afgewezen. Als reactie daarop sloot hij zich aan bij China, nochtans een land dat inherent vijandig staat tegenover Rusland. Omgekeerd staat de Russen veel dichter bij Amerika en Europa, zowel cultureel als identitair.
