Mocht u tijdens uw humanioratijd het vak Antieke Cultuur hebben gehad, dan was dit om leerlingen in moderne richtingen een culturele basis te geven die vergelijkbaar was met die van leerlingen die Latijn of Grieks volgden.
Geen advertenties meer?
Ingelogde abonnees steunen niet alleen een van de enige kritische en onafhankelijke media, maar zien ook geen vervelende advertenties. Abonneer je snel en eenvoudig en krijg meteen toegang tot vele duizenden exclusieve artikelen!
Maak hieronder je keuze voor het gewenste abonnement:
Liever ook op papier? Bekijk alle abonnementen!
Het doorlopend abonnement wordt automatisch verlengd voor steeds één maand.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een online abonnement van 3 maanden via een eenmalige betaling.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een eenmalige betaling en je zit een jaar goed.
Log hieronder in om dit bericht volledig te lezen. Ben je al ingelogd, kijk dan op je account of je nog een actief abonnement hebt.
Kennis van de oudheid maakte het gemakkelijker om Griekse en Romeinse mythologie, literatuur en kunst te begrijpen. Zo konden leerlingen Menswetenschappen bijvoorbeeld hun collega’s van de Grieks-Latijnse richting zelfverzekerder in de ogen kijken.
De tempel der muzen
Welnu, zelfs dat vak heb ik als jonge knaap nooit mogen smaken. Ik volgde namelijk negen uur wiskunde als voorbereiding voor de opleiding burgerlijk ingenieur. Toegegeven, de Griekse belangstelling voor wiskundige verhoudingen en harmonie – de gulden snede – vormde toen en vormt nog steeds de basis voor hoe wij een gebouw als mooi ervaren. Zelfs ik kon zien dat de Bourlaschouwburg in Antwerpen, met zijn neoclassicistische stijl, sterk doet denken aan een Griekse tempel.
Het was in die tempel der muzen dat ik niet alleen de Griekse tragedies, maar ook Shakespeare zag, met onder meer Macbeth, Hamlet en The Merchant of Venice. “By Jove!”, “Bij Jupiter!”, daar ging mijn lucratieve carrière als tempelbouwer, en werd ik een Shakespeare-connaisseur, iemand die tijdens lezingen over de Bard dikwijls geconfronteerd werd met hooghartige Bijbelkenners of classici. Zij beweerden steevast dat die Engelse rijmelaar gewoon de Bijbel of de Ilias had geplagieerd.
Vandaar de talrijke echo’s van Homerus’ twee beroemdste Griekse epen uit de achtste eeuw voor Christus: de Ilias en de Odyssee. Ilias verwijst naar Ilion, de Griekse naam voor Troje, en betekent letterlijk ‘het verhaal over de oorlog bij Troje’. De Odyssee daarentegen beschrijft de reis van Odysseus naar zijn thuis.
Een achronologisch verhaal
Nolans achronologische filmversie van Homerus’ Odyssee begint niet bij het vertrek uit Troje, maar midden in het verhaal, via flashbacks. In deze versie van Homerus’ epos keert Odysseus (Matt Damon), de koning van Ithaka, na tien jaar Trojaanse Oorlog met zijn soldaten terug naar huis. Zijn tocht, die nog eens tien jaar zal duren, wordt gekenmerkt door gevaarlijke avonturen en bovennatuurlijke gebeurtenissen.
De cycloop Polyphemus (Bill Irwin) neemt Odysseus en zijn mannen gevangen, maar wordt met slimme trucs verslagen. Odysseus komt ook terecht bij de tovenares Circe (Samantha Morton), die zijn mannen in varkens verandert, en moet langs de verleidelijke Sirenen varen. Daarnaast wordt hij geconfronteerd met de twee mythische zeemonsters Scylla en Charybdis en met de woede van de zeegod Poseidon, die hem blijft tegenwerken. De nimf Calypso (Charlize Theron) houdt Odysseus jarenlang vast op het eiland Ogygia en biedt hem zelfs onsterfelijkheid aan als hij bij haar blijft.
Blind of trouw?
Ondertussen wacht zijn vrouw Penelope (Anne Hathaway) trouw op hem in Ithaka, terwijl opdringerige vrijers proberen met haar te trouwen en zijn bezit over te nemen. De leider van de vrijers is de agressieve en gewelddadige Antinoüs (Robert Pattinson), die zelfs een plan beraamt om ook Odysseus’ zoon Telemachus (Tom Holland) te vermoorden. Wanneer Odysseus vermomd als bedelaar terugkeert, behandelt Antinoüs hem bijzonder slecht. Dat maakt van Antinoüs de grootste overtreder van de Griekse xenia (gastvrijheid), een heilige plicht tegenover vreemdelingen. Met de hulp van de godin Athena (Zendaya), Odysseus’ belangrijkste goddelijke bondgenoot, keert Odysseus uiteindelijk toch terug naar Ithaka.
Eumaeus (John Leguizamo), de trouwe – bij Nolan zelfs blinde – varkenshoeder van Odysseus op Ithaka, is een van de weinigen die hem trouw zijn gebleven. Hij is het symbool van loyaliteit, gastvrijheid (xenia) en fatsoen in een wereld waarin Ithaka moreel vervalt. Eumaeus is geen krijger, koning of god, maar een gewone man met een sterk moreel kompas.
“Odysseus overleeft niet door de sterkste te zijn, maar door zijn slimheid”
Wanneer Odysseus als enige zijn enorme boog kan opspannen en met één pijl door twaalf bijlen schiet, verslaat hij de vrijers en herenigt hij zich met Penelope en zijn zoon. Odysseus overleeft niet door de sterkste te zijn, maar door zijn slimheid. Hij is de gewone man in een wereld van monsters en magie: de underdog tegenover het lot.
Trojaanse uitweidingen over de Ilias, de Odyssee en de Aeneis
Shakespeare liet zich blijkbaar niet alleen inspireren door Homerus, maar vooral door de Aeneis. De Aeneis, geschreven in het Latijn door de Romeinse dichter Vergilius (ca. 29–19 v.Chr.), is de bewuste ‘opvolger’ van de werken van Homerus. Het volgt de Trojaanse held Aeneas, die ook al een kleine rol had in de Ilias en na de verwoesting van Troje uitwijkt naar Italië. De eerste helft, de zwerftocht, van de Aeneis is geïnspireerd door de Odyssee, terwijl de tweede helft, de oorlog in Italië, sterk doet denken aan de Ilias. Waar de Ilias draait om oorlog, draait de Odyssee om overleven, listigheid en de confrontatie met het onbekende. Terwijl de Ilias en de Odyssee de Griekse heroïsche traditie vestigden, probeerde Vergilius met de Aeneis een vergelijkbaar groots nationaal epos voor de Romeinen te creëren.
En Shakespeare genoot ervan! Zijn Troilus en Cressida speelt zich af tijdens het tiende jaar van het beleg van Troje en behandelt de complexe liefdesgeschiedenis van Troilus, zoon van de Trojaanse koning Priamus, en Cressida.
In Julius Caesar wordt de vlucht van Aeneas uit Troje aangehaald. Cassius vergelijkt zichzelf daarbij ironisch met Aeneas: zoals Aeneas zijn vader Anchises uit het brandende Troje droeg, zo redde Cassius de uitgeputte Caesar uit de Tiber. “I, as Aeneas, our great ancestor, did from the flames of Troy upon his shoulder the old Anchises bear, so from the waves of Tiber did I the tired Caesar” (akte 1, scène 2).
De Odyssee als ‘divertissement d’ilotes’
En inderdaad, toen zag ik het ook: het waren die Trojaanse uitweidingen die ik steevast oversloeg omdat ik ze niet snapte. Daar moest ik iets aan doen. En daarom gaf ik enkele jaren Antieke Cultuur, een vak waar iedereen voor bedankte.
Ik wilde mezelf en mijn mede-onwetenden omscholen tot kenners van de Ilias, de Odyssee en de Aeneis. Niet om ons onder te dompelen in het Hellenisme en de Romanitas, maar om Shakespeare beter te begrijpen. Niet via James Joyce’s Ulysses (1922), waarin het verhaal van één dag, 16 juni 1904 in Dublin, is opgebouwd als een moderne versie van Homerus’ Odyssee, met Leopold Bloom als Odysseus (Ulysses), Molly Bloom als Penelope en Stephen Dedalus als Telemachus. Nee, niet via topliteratuur, maar via film: dat “divertissement d’ilotes”, dat “vermaak voor verschoppelingen”, zoals schrijver Georges Duhamel de cinema ooit omschreef. Iloten waren de lijfeigenen in het oude Sparta, en dus was cinema volgens Duhamel het vermaak voor de ongeletterde massa.
Aan films geen gebrek: de film Ulysses van Mario Camerini uit 1954, met Kirk Douglas als Odysseus (Ulysses), was een voorloper van het ‘sword-and-sandal’-peplumgenre dat in de jaren vijftig en zestig enorm populair zou worden. Deze internationale coproductie, geleid door de beroemde producenten Dino De Laurentiis en Carlo Ponti en gebaseerd op Homerus’ epos De Odyssee, begint met een amnesielijdende Ulysses. Via flashbacks worden zijn belevenissen tijdens zijn tienjarige reis terug naar Ithaka getoond.
Arrogante vrijers
Anthony Quinn speelt de arrogante vrijer Antinous, en Silvana Mangano vertolkt een dubbelrol als zowel de trouwe echtgenote Penelope als de verleidster Circe. Dat weerspiegelt de innerlijke tweestrijd van Ulysses tussen zijn verlangen naar avontuur en zijn behoefte om terug te keren naar zijn echtelijke plichten.
Verder waren er nog de tweedelige Amerikaanse miniserie The Odyssey (1997) van Andrei Konchalovsky, met Armand Assante als Odysseus en Greta Scacchi als Penelope, en O Brother, Where Art Thou? (2000) van de Coen-broers, die het epos verplaatsten naar het Amerika van de jaren dertig, tijdens de Grote Depressie.
En toen kwam Christopher Nolan
En dan is er nu The Odyssey, Christopher Nolans visueel spectaculaire interpretatie, geschoten op locaties over de hele wereld en opgenomen met IMAX-filmtechnologie. Ex-Filmmagie-recensent Ivo De Cock vat het zo samen: “Voor regisseur Nolan leiden al zijn films naar The Odyssey, van Memento, met de man die zijn geheugen kwijt is en wanhopig zijn identiteit reconstrueert, tot de getormenteerde held die zijn identiteit zoekt in een wereld vol pretendenten (Batman-trilogie), de ruimtereiziger die vooral wil terugkeren naar zijn geliefden (Interstellar), de soldaten die verlangen naar hun onbereikbare vaderland (Dunkirk) en de held die vertrekt en terugkeert (Tenet); het zijn allemaal versies van Odysseus.”
Met een Tomatometer-score van 95 procent op Rotten Tomatoes en een 8,4 op IMDb, lokt de film de volgende reacties uit. “Christopher Nolan is a visionary who has outdone himself” (Variety). “A colossal origin-myth story” (The Guardian). “Vol indrukwekkende beelden, mede te danken aan de Nederlander Hoyte van Hoytema, Nolans vaste cameraman sinds Interstellar” (VPRO Cinema).
Onze eigenste Humo is extatisch over de “film van het jaar van regisseur Christopher Nolan, de oppergod van de hedendaagse cineasten, die met zijn camera als grootmeester uitpakt met een beeld van Odysseus in de rode gloed van een houtvuur: een van de mooist gefotografeerde shots die we ooit hebben gezien.
De droeve dialoog tussen Sinon (Elliot Page) en Odysseus op de pikzwarte oevers van de hel, waar componist Ludwig Göransson zijn hypnotiserende synths laat openbloeien tot een bovenaards treurdicht voor de doden, is zelfs een van de sterkste en ontroerendste scènes die Nolan ooit heeft gefilmd. En de effecten zijn een triomf van ambachtelijke special effects, met een diepe minachting voor cgi, greenscreens, bluescreens en computergestuurde simulaties waarmee Hollywood de cinema-ervaring meestal bederft!”
Kan Nolan Odysseus’ boog gespannen houden?
Is Nolans Odyssee nu echt dat ultieme filmepos of die instant filmklassieker zoals heel wat critici pretenderen? Is de Odyssee nu werkelijk de nieuwe Lawrence of Arabia (1962), die al decennialang generaties filmmakers heeft beïnvloed en de tand des tijds heeft doorstaan? Die status heeft Nolans film (nog) niet, en zal die ook nooit hebben.
Lawrence of Arabia (1962) kon trots zijn op een adembenemende cinematografie van de woestijn, die een personage op zich werd. T.E. Lawrence wordt niet neergezet als een traditionele held, maar als een briljante, tegenstrijdige en psychologisch fascinerende figuur. Het charisma en de ambiguïteit van hoofdrolspeler Peter O’Toole leverden een van de meest iconische acteerprestaties uit de filmgeschiedenis op. De film bevat onvergetelijke scènes, van de beroemde lucifer-naar-zonsopgang-overgang tot de entree van Sherif Ali uit de hitte van de woestijn: momenten die tot de canon van de cinema behoren. Kortom, Lawrence of Arabia combineert spektakel met psychologische diepgang, visuele perfectie en filosofische thema’s.
Dat doet Nolans Odyssee niet. Hij overstijgt misschien wel de gewone mythologische spektakelfilm door hem menselijker te maken, maar blijft emotioneel afstandelijk, met een Matt Damon die als Odysseus minder charismatisch is dan Kirk Douglas in de versie van 1954. Nolan staat bekend om zijn vermogen om complexe concepten te vertalen naar grootschalig entertainment, maar met The Odyssey leidt dat tot een onevenwichtige, soms langdradige film. Wat bedoeld was als een meeslepende, metafysische hervertelling van de klassieke mythe, eindigt als een koude en overgeproduceerde puzzel waarmee de toeschouwer simpelweg geen emotionele band kan opbouwen.
“Een intellectuele oefening zonder hart”
Nolan probeert ‘high culture’ toegankelijk te maken zonder dat het pretentieus voelt. Hij maakt van het verhaal een intense, puzzelachtige ervaring door The Odyssey te deconstrueren met niet-lineaire tijdlijnen. Maar het blijft een intellectuele oefening zonder hart. Op technisch vlak is de film onberispelijk, maar adembenemende cinematografie, een imposante geluidsmix en technische hoogstandjes zijn nog geen garantie voor een grootse filmervaring.
Menelaus en Helena
Een van de meest besproken veranderingen ten opzichte van het bronmateriaal is het verhaal van Menelaos en Helena. Helena van Troje, in Nolans film vertolkt door Lupita Nyong’o, is ‘the face that launched a thousand ships’: het gezicht dat duizend schepen deed uitvaren om de ‘mooiste vrouw van de wereld’ terug naar Sparta te halen. Helena was de dochter van de oppergod Zeus en Leda, en koningin van Sparta, getrouwd met Menelaos. De Trojaanse prins Paris bezocht Sparta en nam Helena mee naar Troje. Die ontvoering (of vlucht) was de directe aanleiding voor de tien jaar durende Trojaanse Oorlog.
Helena overleefde de val van Troje. Toen Menelaos haar na de oorlog terugvond, was hij eerst van plan haar te doden wegens haar verraad. Maar toen hij haar zag, was hij zo betoverd door haar schoonheid dat hij zijn woede verloor en haar weer als zijn echtgenote accepteerde. Samen keerden ze terug naar Sparta, waar ze de rest van hun leven doorbrachten als koning en koningin. Je zou kunnen stellen dat zij de eerste femme fatale van de Griekse oudheid was. Bij Homerus is het voortbestaan van Menelaos en Helena essentieel: in Sparta ontvangen ze Telemachos en vertellen hem over de lotgevallen van de Griekse helden na Troje.
Schuldgevoel
Nolan herschrijft die nasleep ingrijpend en schetst zo een veel somberder beeld van de Griekse heldenwereld. In de film is Menelaos (Jon Bernthal) na de val van Troje een verbitterde en gewelddadige man. Zijn huwelijk met Helena (Lupita Nyong’o) is geen verzoening, maar een relatie die volledig vergiftigd is door tien jaar oorlog en wederzijds wantrouwen. Helena draagt bovendien littekens die suggereren dat ze mishandeld is, al zegt de film niet expliciet door wie.
Met die wijziging verandert Nolan ook de betekenis van Helena. Bij Homerus is zij vooral een complexe figuur die spijt kent, maar uiteindelijk weer koningin wordt. Bij Nolan is zij geen triomferende koningin, maar iemand die beseft dat haar schoonheid, en de oorlog die ermee verbonden was, talloze levens heeft verwoest. Haar schuldgevoel weerspiegelt dat van Odysseus.
Een controversiële casting
En dan is er weeral de ‘colourblind casting’, tegenwoordig ‘color-conscious casting’ genoemd: actrices gecast zonder dat ras bepalend was voor de rol. Denk aan de zwarte actrice Jodie Turner-Smith als Anne Boleyn in de miniserie Anne Boleyn (2021), Golda Rosheuvel, die Guyaans-Brits is, als Queen Charlotte in Bridgerton (2020-heden), en de Colombiaanse Rachel Zegler als Sneeuwwitje in Snow White (2025). Wanneer mogen we nu eindelijk de derde verfilming van Ernest Claes’ klassieker verwachten: De Zwarte?
In Nolans Odyssee lokten zowel de casting van transacteur Elliot Page als die van Lupita Nyong’o veel kritiek uit. De Keniaans-Mexicaanse actrice Lupita Nyong’o won de Oscar voor Beste Vrouwelijke Bijrol met haar filmdebuut in 12 Years a Slave (2013). Volgens Elon Musk heeft Nolan ‘zijn integriteit verloren’ om in het woke Hollywood kans te maken op een Oscar.
Diezelfde Musk beweert dan ook dat Grok Imagine, de AI-beeldgenerator die is geïntegreerd in Grok, de chatbot van het bedrijf xAI, nog voor 2027 een nieuwe The Odyssey zal maken, trouw aan Homerus. Hier alvast een voorsmaakje!
Before this year ends, Grok Imagine will make a full-length movie of The Odyssey that is historically accurate and true to the art of Homer https://t.co/bVHzUmY9WN
— Elon Musk (@elonmusk) July 22, 2026
Lupita Nyong’o vertolkt een dubbelrol: zowel die van Clytemnestra als van haar zus Helena, de buitengewoon mooie en bijna goddelijk aantrekkelijke Griekse vrouw met een licht of blank uiterlijk. Knoeien met de geschiedenis: het mag dus!
The Odyssey is een film die slim in elkaar zit, en daarom de ideale introductie is tot Homerus, zowel voor leken als voor aficionado’s. Maar word je echt meegesleept in het verhaal? Kan Nolan Odysseus’ boog bijna drie uur lang gespannen houden?
