U zal vast wel eens gehoord hebben dat “het gefladder van een vlinder in Brazilië een tornado kan veroorzaken in Texas”. De uitspraak van weerkundige Edward Lorenz past in de zogenaamde chaostheorie. Die stelt dat een minuscule oorzaak via een kettingreactie voor enorme gevolgen kan zorgen. Het effect wordt versterkt in een geglobaliseerde wereld, die via handel en informatiestromen verbonden is. Deze theorie blijkt hoogst relevant wanneer we het dagelijkse leven in Vlaanderen ruim 150 jaar geleden bestuderen.
Geen advertenties meer?
Ingelogde abonnees steunen niet alleen een van de enige kritische en onafhankelijke media, maar zien ook geen vervelende advertenties. Abonneer je snel en eenvoudig en krijg meteen toegang tot vele duizenden exclusieve artikelen!
Maak hieronder je keuze voor het gewenste abonnement:
Liever ook op papier? Bekijk alle abonnementen!
Het doorlopend abonnement wordt automatisch verlengd voor steeds één maand.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een online abonnement van 3 maanden via een eenmalige betaling.
Liever ook op papier? Bekijk al onze abonnementen!
Steun het vrije woord met een eenmalige betaling en je zit een jaar goed.
Log hieronder in om dit bericht volledig te lezen. Ben je al ingelogd, kijk dan op je account of je nog een actief abonnement hebt.
Auteur Maarten Van Ginderachter is gewoon hoogleraar, verbonden aan het Departement Geschiedenis (Universiteit van Antwerpen). Zijn doctoraat verscheen onder de titel ‘Het rode vaderland’. Daarin ontwikkelde hij de interessante these dat ten tijde van WO I ook de Belgische Werkliedenpartij (BWP, de voormalige socialistische partij) met meer communautaire spanningen had te maken dan men misschien wil toegeven.
Ons lot verbonden aan de aardappel
Arm Vlaanderen katapulteert ons nog ruim een halve eeuw verder terug in de tijd, rond de periode dat Ierland met ‘The Great Famine’ een nationaal litteken opliep: één miljoen Ieren stierven, het dubbele zocht andere oorden op. Ook Vlaanderen deelde in de klappen, door een schimmel die de aardappelziekte introduceerde. De vlinder fladdert een eerste maal, al nuanceert het boek de gevolgen voor onze regio. De oversterfte bleef beperkt en van emigratie was bijna niets te merken.
De schrijver gaat zoeken naar de reden waarom Vlaanderen zo afhankelijk was geworden van de knol. Daarbij is het onmogelijk om de demografische groei van Vlaanderen in de 19de eeuw te negeren. Grote gezinnen zorgden ervoor dat de landbouwgrond versnipperde. Om nog rond te komen, werden huisnijverheid en losse arbeid nodig om de korte eindjes aan mekaar te proberen knopen. In Brussel besliste men om in Wallonië in te zetten op de zware nijverheid, maar Vlaanderen bleef in de kou staan. De Industriële Revolutie en de koloniale invoer van katoen maakten het voor de kleine Vlaamse linnenproducent schier onhoudbaar om op te boksen tegen Engelse massaproductie van kledij.
Wereldgeschiedenis
U merkt dat de auteur schrijft op het snijpunt tussen nationale geschiedenis en de globale context die inwerkt op Vlaanderen. Dit is het onderzoeksdomein dat hij typeert als ‘wereldgeschiedenis’. Hij deconstrueert de postmoderne these van het ‘Vlaanderen onder de kerktoren’. Eeuwenlang reeds is ons verleden vervlochten in een geografisch ruimer perspectief. Zwermen witte en zwarte vlinders die het leven van onze voorouders in positieve of negatieve wijze hebben beïnvloed.
Arm Vlaanderen. Een wereldgeschiedenis
Nieuwe voeding zoals rijst en koffie werden dankbaar in het dagelijkse dieet opgenomen. U leest ook hoe guanomest in de meest barre tijden het nodige schokeffect gaf aan onze landbouwgronden om de hongerige magen terug te vullen. Maar ook hoe lucifers en Arabische gom in het huishouden een blijvende plaats kregen.
We weten dat ziektes zich in tijden van globalisering vliegensvlug verspreiden. Denk maar aan de pest of de recente Covid-19-epidemie. Ook in de 19de eeuw trof de cholera uit India Vlaanderen als in een perfecte storm. Verrassend is eveneens hoe de auteur verklaart hoe bepaalde gebeurtenissen zoals de Chinese opiumoorlog onze contreien onrechtstreeks hebben beïnvloed.
Vlaamse Beweging
Zonder meer onderschrijf ik andere recensies die de vlotte en beeldende schrijfstijl van de auteur bejubelen. Het is een bewijs dat academisch werk ook breed toegankelijk kan zijn.
Nog enkele persoonlijke bedenkingen tot slot. Ik wil gerust de schrijver volgen waar hij poneert dat de hongersnood geen rechtstreeks gevolg is van een onverschillige of zelfs vijandige politiek vanuit Brussel. Parallellen met Ierland en Oekraïne, die vanuit Londen en Moskou actief werden uitgehongerd, zijn onnodig. Wel vind ik dat het boek overdreven streng is voor de Vlaamse Beweging. Deze sprak zich al medio 19de eeuw uit tegen de slavernij, maar Van Ginderachter vindt dit ‘loze solidariteit’ bij gebrek aan concrete actiepunten. Voor een jonge beweging met amper politieke macht en structuur, was de taalstrijd al voldoende hoog gegrepen, laat staan dat men zich met internationaal politieke onderwerpen zou inlaten.
Maarten Van Ginderachter, ‘Arm Vlaanderen. Een wereldgeschiedenis – Honger, ziekte en globalisering in het midden van de 19de eeuw’. 2025, Horizon. 368 p., 29,99 euro. ISBN 9789464104080
Meer boekrecensies
